Wróć do strony głównej Adwokata Wielkopolskiego < cofnij

Opinia biegłego a swobodna ocena dowodów – uwagi z praktyki

2014-05-16 Adwokat Magdalena Czuszke

Jednym z celów postępowania karnego, zarówno na etapie postępowania przygotowawczego jak i jurysdykcyjnego, jest ustalenie prawdy materialnej i wydanie słusznego i sprawiedliwego orzeczenia. Organy procesowe dysponują szerokim wachlarzem środków, służących realizacji tego celu, jednak niewątpliwie biegli różnych dziedzin są bardzo ważnym źródłem dowodowym, zaś ich opinie są bardzo cennym i „mocnym” środkiem dowodowym.

Zgodnie z dyrektywą wyrażoną w treści art. 193 § 1 k.p.k. zasięga się opinii biegłego albo biegłych gdy stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych. W myśl art. 193 § 2 k.p.k. w celu wydania opinii organ procesowy może zwrócić się też do instytucji naukowej lub specjalistycznej. Organy procesowe powołują biegłego albo zespół biegłych w drodze postanowienia, poprzez wskazanie w jego treści imienia, nazwiska oraz specjalności biegłego, zakresu i przedmiotu ekspertyzy, a ponadto terminu dostarczenia opinii.

Dostarczona opinia, zgodnie z treścią art. 7 k.p.k. podlega, tak jak każdy inny dowód, ocenie organu procesowego pod względem jego przydatności dla sprawy, wiarygodności oraz stopnia przekonywalności i mocy dowodowej. Zgodnie z ideą zasady swobodnej oceny dowodów wyrażonej w przepisie art. 7 k.p.k., organy procesowe kształtują swoje przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. W praktyce oznacza to, że sąd, a w postepowaniu przygotowawczym prokurator, ocenia każdy dowód zgodnie ze swoim wewnętrznym przekonaniem nieskrempowanym żadnymi regułami prawnymi. Przyjęta w k.p.k. zasada swobodnej oceny dowodów nie oznacza jednak całkowitej dowolności tej oceny. „Jest to ocena, która uwzględniać musi kryteria obiektywne (logika, wiedza, doświadczenie życiowe) i która podlega kontroli procesowej w trybie odwoławczym, a organ w uzasadnieniu swej decyzji procesowej musi wyjaśnić swoje stanowisko. Dlatego też ustalenia faktyczne wyroku tylko wtedy nie wykraczają poza ramy swobodnej oceny dowodów, gdy poczynione zostały na podstawie wszechstronnej analizy przeprowadzonych dowodów, których ocena nie wykazuje błędów natury faktycznej czy logicznej, zgodna jest ze wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego oraz prowadzi do sędziowskiego przekonania, odzwierciedleniem którego jest uzasadnienie orzeczenia (w. SN z 5 września 1974 r., II KR 114/74, OSNKW 2/1975, poz. 28). Dokonując ustaleń faktycznych sąd jest zatem związany dokonaną przez siebie oceną dowodów i nie może ustalać faktów sprzecznie z dowodami, którym dał wiarę i zarazem zgodnie z tymi, którym odmówił wiary (w. SN z 6 października 1976 r., Rw 343/76, OSNKW 12/1976, poz. 158).”

Powracając do głównej myśli niniejszej pracy, należy zauważyć, iż w myśl art. 200 § 1 k.p.k. opinia biegłego może mieć formę ustną lub pisemną w zależności od decyzji organu procesowego. Z punktu widzenia mocy dowodowej okoliczność czy opinia jest sporządzona ustnie czy na piśmie, nie ma większego znaczenia. Każdą z tych form może mieć opinia nie tylko biegłego, ale i instytucji naukowej lub specjalistycznej, a obie te formy są dopuszczalne zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i na rozprawie.

„W konstrukcji opinii określonej przez ustawę można wydzielić część wstępną, obejmującą dane wymienione w pkt 1-4 § 2 art. 200, oraz część sprawozdawczą, która powinna zawierać sprawozdanie z przeprowadzonych czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski. Konstruując sprawozdanie z przeprowadzonych czynności, biegły obowiązany jest wskazać metody, którymi posługiwał się w czasie badań, jak sprawdzał swe badania, jakie przyjął współczynniki oraz przedstawić chronologicznie przebieg przeprowadzonych badań. Treść tej części opinii w dużym stopniu zależy od jej rodzaju. W opiniach opierających się na materiale porównawczym konieczne jest określenie tego materiału. Jak zasadnie podniósł Sąd Najwyższy, Zgodnie z dotychczasowym stanem wiedzy dowód z ekspertyzy pismoznawczej może być uznany za wiarygodny wtedy, gdy ekspert dysponuje dostatecznie obszernym materiałem porównawczym i nie czyni błędnych założeń. Organ prowadzący postępowanie przygotowawcze - podobnie jak sąd orzekający - ma obowiązek poddania każdego dowodu rzeczowej ocenie, a gdy chodzi o opinię biegłego - w ocenie tej uwzględnić, czy biegły dysponował materiałem niezbędnym do jej wydania w sposób zgodny z wymogami współczesnej wiedzy (wyr. SN z 20 VII 1977 r., V KZ 54/77, OSNKW 1977, nr 9, poz. 108, z glosami A. Zachariasa, PiP 1979, nr 6, s. 175-179 i M. Cieślaka, NP 1980, nr 5, s. 162-165). Spostrzeżenia poczynione w toku badań obejmują m.in. okoliczności nie znane organowi procesowemu, gdyż stały się one dostępne dzięki specjalistycznej wiedzy lub dzięki zastosowanym urządzeniom badawczym, np. podczerwieni. Biegły jest zobligowany ustosunkować się do dokonanych spostrzeżeń i uzasadnić, dlaczego przyjął taki stan rzeczy, a odrzucił odmienny. W tej części powinno być przedstawione rozumowanie biegłego będące podstawą opinii; stanowi ono uzasadnienie końcowych wniosków (S. Kalinowski: Biegły..., s. 206-207). Ma ono o tyle istotne znaczenie, że o kontroli i ocenie opinii biegłych można realnie mówić przede wszystkim wtedy, gdy sądowi znane są wszystkie przesłanki, na których opierali się przy sformułowaniu opinii.”

Dodatkowo, zgodnie z treścią orzeczenia Sądu najwyższego z dnia 19 września 1973 roku "moc przekonująca opinii biegłych uzależniona jest od argumentów, które pozwalają organom procesowym przyjąć opinię jako zasadną. Nie wystarczy więc, żeby biegli przedstawili swoją ostateczną konkluzję, lecz powinni oni również wskazać drogę, która doprowadziła ich do odpowiedzi na postawione pytania. W szczególności opinia powinna zawierać opis metod i sposobu przeprowadzenia badań, określenie porządku, w jakim je przeprowadzono, oraz przytaczać wszystkie argumenty oparte na stwierdzonych okolicznościach, które mają związek z badanymi faktami, a które podbudowane są fachowym wyjaśnieniem biegłych” - (III KR 187/73, OSNKW 1/1974, poz. 18).

Tak więc przenosząc powyższe rozważania na grunt analizowanej sprawy, należy wskazać, iż każda opinia w ramach wymogu wskazanego w art. 200 § 2 pkt 5 winna zawierać następujące elementy:

- przeprowadzone badania, ich rodzaj i stosowane metody,

- ustalone w ich wyniku fakty,

- koncepcje naukowe (specjalistyczne) przyjęte dla interpretacji tych ustaleń i

- wnioski wynikające z owych ustaleń oraz ich ocenę z podaniem argumentacji.

 Dodatkowo w orzecznictwie sformułowano szczególne wymogi, jakim powinny odpowiadać poszczególne rodzaje opinii specjalistycznych i tak: z zakresu medycyny sądowej (SN Rw 286/78, OSNKW 1978, nr 10, poz. 122), ekspertyzy pisma cytowane wcześniej orzeczenie (SN V KZ 54/77, OSNKW 1977, nr 9, poz. 108), ruchu drogowego (SN V KRN 474/86, OSNPG 1988, nr 3, poz. 29), w sprawach gospodarczych (SN II KR 285/72, OSNKW 1974, nr 4, poz. 73; SN V KRN 203/81, OSNPG 1982, nr 3, poz. 37), opinia psychologa (SN V KK 387/05, LEX nr 186970).

Analizowanym zagadnieniem zajmują się również przedstawiciele judykatury prawniczej. Wojciech Kotowski w swoim artykule zatytułowanym „Wartość dowodowa opinii biegłego – opinia niepełna” – Palestra numer 9-10/11, dokonuje analizy konkretnej sprawy karnej, gdzie sprawca dopuścił się popełnienia przestępstwa sprowadzenia wypadku w komunikacji ze skutkiem śmiertelnym ( art. 177 § 2 k.k.), oraz w której organy procesowe dysponowały dwiema opiniami biegłych z zakresu rekonstrukcji przebiegu wypadku komunikacyjnego, gdzie pierwsza z tych opinii była opinią błędną, niepełną, a którą organ procesowy ocenił jako wiarygodną i pełną. Rozważana kwestia była o tyle ważka, ponieważ dotyczyła ewentualnego przyczynienia się ofiary wypadku do zdarzenia, a tym samym miała wpływ na wielkość wymiaru kary. Pierwszemu biegłemu zadano standardowe pytania dotyczące przebiegu zdarzenia, natomiast powołanemu już w toku postępowania jurysdykcyjnego drugiemu biegłemu, zadano pytania bardzo rozbudowane. „Znacznie rozbudowany zakres pytań w zestawieniu z tymi, które w toku postępowania przygotowawczego zadano pierwszemu biegłemu, spowodowany był z jednej strony dążeniem do wyjaśnienia okoliczności zdarzenia ujawniających jego przyczynę, a tym samym sprawcę lub współsprawców, z drugiej zaś koniecznością doprecyzowania ogólnych wniosków, do których doszedł pierwszy biegły.” Obie opinie różniły się między sobą w zakresie wniosków dotyczących przyczynienia się ofiary wypadku do jego zaistnienia. Organ procesowy uznał pierwszą opinię za pełną i wiarygodną pomimo, iż biegły w jej treści wywodził swe wnioski bardzo nieprecyzyjnie i w zasadzie nie spełnił wymogów stawianych w dyrektywie z art. 200 § 2 pkt 5 k.p.k., o której była mowa powyżej. Dopiero w toku postępowania sądowego, na wniosek obrońcy powołano drugiego biegłego, wobec uzasadnionych wątpliwości w kwestii kompletności i wiarygodności pierwszej opinii i którego zobowiązano – na podstawie zgromadzonego w aktach materiału dowodowego oraz po przeprowadzeniu oględzin miejsca zdarzenia, ze szczególnym uwzględnieniem ukształtowania terenu w rejonie przejścia dla pieszych oraz po przeprowadzeniu weryfikacji odległości podanych na policyjnych szkicach- do wydania kolejnej opinii. Opinie różniły się w swoich wnioskach w zakresie przyczynienia się ofiary wypadku do zaistnienia zdarzenia, jednak dopiero druga z opinii była opinia kompletną, pełną, logiczna i spójną wewnętrznie, gdzie biegły „krok po kroku” wywodził swoje wnioski.

Konkluzja autora artykułu jest taka, iż „na kanwie dwóch opinii wydanych kolejno w sprawie wypadku drogowego można ujawnić, że niezwykle ważnym, chociaż nie jedynym, kluczem do poznania prawdy, to znaczy wyjaśnienia okoliczności wypadku, umożliwiającego słuszne rozstrzygniecie sprawy, jest należyta weryfikacja dowodów osobowych, w szczególności opinii biegłych, które jak pokazuje praktyka, są na bardzo różnym poziomie merytorycznym. Nie bez znaczenia jest również konsekwencja uznania przez organ procesowy pierwszej opinii, na podstawie której dokonano błędnej oceny prawnej zachowania uczestników ruchu oraz skutków tego zachowania, za pełną i wiarygodną” Niezwykle istotne wydaje się również, na kanwie powyżej opisanej sprawy, aby zadawać biegłemu szczegółowe i logiczne pytania.

Dodatkowo, w tym miejscu należy podkreślić, iż dla wydania prawidłowej pod kątem formalnym jaki i też merytorycznie wartościowej opinii niebagatelną rolę odgrywa materiał dowody dostarczany biegłemu przez organy procesowe jak i też poprawność i jasność stawianych biegłemu pytań, o czym również była mowa powyżej. Niejednokrotnie przecież, o czym często zapominają organy procesowe, sposób gromadzenia i zabezpieczania materiału dowodowego we wstępnej fazie procesu ma ogromny wpływ na treść i jakość wniosków końcowych opinii. Zaniedbania w procesie pozyskiwania materiału dowodowego są nierzadko nieodwracalne i nawet wysoce wyspecjalizowany biegły z dużym doświadczeniem zawodowym nie jest w stanie doprowadzić do sanacji takiego stanu rzeczy. Dlatego też bardzo ważną kwestią jest stałe pogłębianie wiedzy przez organy ścigania i organy procesowe (w szczególności policji i prokuratury) w zakresie prawidłowego pozyskiwania i zabezpieczania materiału dowodowego. Istotna jest też współpraca pomiędzy tymi organami a biegłymi już we wstępnej fazie procesu zmierzająca w efekcie końcowym do uzyskania pełnej, jasnej, logicznej opinii, posiadającej wysoką wartość dowodową. Taki stan rzeczy doprowadziłby nie tylko do ułatwienia wspólnej pracy organów ścigania i biegłych ale też do wytworzenia jednolitej praktyki oraz prawdopodobnie to częstszej wykrywalności sprawców czynów zabronionych i w sposób jednoznaczny wykazywania ich sprawstwa i winy.

Podsumowując, należy stwierdzić, iż zarówno orzecznictwo sądów jak i judykatura wytworzyły niezawodne zasady i metody oceny wiarygodności opinii biegłych w praktyce procesowej, jednak niewątpliwie wiedza kryminalistyczna, doświadczenie zawodowe, polegające na umiejętnym sposobie pozyskiwania i zabezpieczania materiału dowodowego oraz ścisła współpraca organów procesowych z biegłymi różnych dziedzin gwarantuje wydanie prawidłowych opinii a w konsekwencji wydanie słusznego i sprawiedliwego orzeczenia.

Uwagi do tekstu prosimy zgłaszać na adres poczty elektronicznej: wicedziekan.habryn@ora.poznan.pl