Wróć do strony głównej Adwokata Wielkopolskiego < cofnij

Doręczenia w postępowaniu cywilnym

2014-05-16 Adwokat dr Ewa Habryn

1.    Uwagi ogólne

Kodeks postępowania cywilnego bardzo szczegółowo reguluje kwestię doręczeń pism w toku postępowania z uwagi na daleko idące konsekwencje, jakie wiążą się z doręczeniem pisma w postępowaniu cywilnym – zwłaszcza pisma sądowego. Od dnia doręczenia pisma sądu biegną terminy do wykonania zarządzeń (np. uzupełnienia braków formalnych), przedstawienia dowodów, zajęcia stanowiska w sprawie, jak również wniesienia środków zaskarżenia (apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej, sprzeciwu czy zarzutów). Niedochowanie terminów skutkować może odrzuceniem środka zaskarżenia bądź zwrotem pisma, którego braki formalne nie zostały uzupełnione w terminie. Jeżeli termin został wyznaczony w celu złożenia wniosków dowodowych, jego uchybienie może powodować oddalenie tych wniosków. Wreszcie prawidłowe doręczenie korespondencji sądowej z zawiadomieniem o terminie rozprawy jest gwarancją możliwości uczestnictwa strony w rozprawie czy posiedzeniu.

 Kodeks postępowania cywilnego przewiduje dwa zasadnicze tryby doręczeń:

a)    doręczenie właściwe – jako podstawowe

b)    doręczenie zastępcze – jeżeli doręczenie właściwe nie jest możliwe.

Szczegółowe zasady dokonywania doręczeń reguluje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 października 2010 r. w sprawie szczegółowego trybu i sposobu doręczania pism sądowych w postępowaniu cywilnym (tekst jedn. Dz. U. 2013, poz. 1350), wydane na podstawie art. 131 § 2 k.p.c.

2.    Doręczenie właściwe

 Doręczenie właściwe to doręczenie dokonane bezpośrednio do rąk adresata (§ 3 w/w rozporządzenia).

A. Sposoby doręczenia właściwego

Sposoby doręczenia właściwego reguluje przepis art. 131 § 1 i art. 132 § 2 k.p.c. Sąd dokonuje doręczeń przez:

- operatora pocztowego w rozumieniu ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. - Prawo pocztowe (Dz. U. poz. 1529),

- osoby zatrudnione w sądzie,

- komornika,

- sądową służbę doręczeniową.

Do dnia 19 kwietnia 2010 r. doręczenia pism sądowych mogły być dokonywane wyłącznie przez pocztę. Wskutek nowelizacji art. 131 § 1 k.p.c., która weszła w życie z dniem 19 kwietnia 2010 r., doręczeń takich może dokonywać każdy operator pocztowy, czyli przedsiębiorca uprawniony do wykonywania działalności pocztowej na podstawie wpisu do rejestru operatorów pocztowych (art. 3 pkt 12 pr. poczt.).

Doręczenie adresatowi może nastąpić także przez wręczenie mu pisma bezpośrednio w sekretariacie sądu (art. 132 § 2 k.p.c.). Za skuteczne doręczenie judykatura uznaje również doręczenie pisma adresatowi przez sąd na rozprawie (postanowienie SN z dnia 8 września 2011 r., III CZ 39/11, LEX nr 1044017).

Jeżeli stroną jest osoba fizyczna, doręczenia dokonuje się jej osobiście, a gdy nie ma ona zdolności procesowej - jej przedstawicielowi ustawowemu (art. 133 § 1 k.p.c.).

Jeżeli ustanowiono pełnomocnika procesowego lub osobę upoważnioną do odbioru pism sądowych, doręczenia należy dokonać tym osobom. Doręczenie pisma procesowego samej stronie, a nie ustanowionemu przez nią pełnomocnikowi, jest naruszeniem przepisów postępowania (art. 133 § 3 k.p.c.), którego wpływ na wynik sprawy i znaczenie dla możności obrony przez stronę jej praw, należy oceniać z uwzględnieniem okoliczności konkretnego przypadku (postanowienie SN z dnia 24 sierpnia 2007 r., I CZ 97/07, LEX nr 897932).

Pisma procesowe lub orzeczenia dla osoby prawnej, jak również dla organizacji, która nie ma osobowości prawnej, doręcza się organowi uprawnionemu do reprezentowania ich przed sądem lub do rąk pracownika upoważnionego do odbioru pism (art. 133 § 2 k.p.c.).

Skarbowi Państwa doręczenia dokonuje się zawsze poprzez doręczenie pisma organowi uprawnionemu do reprezentowania Skarbu Państwa przed sądem lub do rąk pracownika upoważnionego do odbioru pism (art. 133 § 3 k.p.c.).

Doręczenia dokonuje się w mieszkaniu, w miejscu pracy lub tam, gdzie się adresata zastanie. Na wniosek strony doręczenie może być dokonane na wskazany przez nią adres skrytki pocztowej. W tym wypadku pismo sądowe przesłane za pośrednictwem operatora pocztowego składa się w placówce pocztowej tego operatora, umieszczając zawiadomienie o tym w skrytce pocztowej adresata (art. 135 k.p.c.).

Przepis art. 135 k.p.c. wskazuje miejsca doręczenia tzw. właściwego (do rąk adresata), przy czym o dwóch pierwszych z nich ("w mieszkaniu", "w miejscu pracy") decyduje sąd, umieszczając na piśmie odpowiedni adres. Pierwszeństwo ma doręczenie w mieszkaniu (w miejscu zamieszkania - art. 126 § 2 k.p.c.), a dopiero w razie trudności z tym związanych - w miejscu pracy. Doręczyciel nie ma obowiązku poszukiwać miejsca pracy adresata, jeśli nie jest ono wskazane w adresie podanym przez sąd (postanowienie SN z dnia 27 stycznia 1998 r., III CKN 620/97, OSNC 1998, z. 9, poz. 146).

Jeżeli adresatem przesyłki jest osoba prawna lub organizacja nieposiadająca osobowości prawnej, doręczenia dokonuje się:

1)    którejkolwiek z osób uprawnionych do reprezentowania adresata przed sądem;

2)    pracownikowi adresata upoważnionemu do odbioru przesyłek pod adresem wskazanym na przesyłce (§ 3 ust. 4 rozp. szczeg. tr. sp. dor. pism sąd. post. cyw.).

B. Obowiązek zawiadamiania sądu o zmianie miejsca zamieszkania

Strony i ich przedstawiciele mają obowiązek zawiadamiać sąd o każdej zmianie swego zamieszkania (art. 136 § 1 k.p.c.). Podobnie w przypadku, gdy strona zgłosiła wniosek o dokonywanie doręczeń na adres oznaczonej skrytki pocztowej, ma ona obowiązek zawiadamiać sąd o każdej zmianie tego adresu.

W razie zaniedbania tego obowiązku pismo sądowe pozostawia się w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, chyba że nowy adres jest sądowi znany. O powyższym obowiązku i skutkach jego niedopełnienia sąd powinien pouczyć stronę przy pierwszym doręczeniu (art. 136 § 1, § 2 i § 4 k.p.c.). Ta konsekwencja nie powstaje w przypadku doręczenia skargi o wznowienie postępowania lub skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (art. 136 § 3 k.p.c.).

Dla zachowania obowiązku przewidzianego przez art. 136 § 1 k.p.c. nie ma podstawowego znaczenia, gdzie dana osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu, ani jej zameldowanie i jego rodzaj, tylko gdzie w trakcie trwającego postępowania sądowego ma adres korespondencyjny (postanowienie SN z dnia 10 listopada 2010 r., II CZ 116/10, LEX nr 1102859). Zatem obowiązek z art. 136 § 1 k.p.c. należy interpretować przez pryzmat celu, dla którego został ustanowiony. Przepis ten ma za zadanie zapewnić prawidłowy bieg postępowania w zakresie doręczania korespondencji. Jeżeli zatem strona zmieniła miejsce zamieszkania, ale pod pierwotnie podanym adresem skutecznie odbiera korespondencję, nie ma ona obowiązku podawać sądowi nowego miejsca pobytu.

3. Doręczenie zastępcze

Doręczenie zastępcze może przybrać dwie postaci:

a)    doręczenia za pośrednictwem innego odbiorcy (art. 138 k.p.c.),

b)    doręczenia poprzez pozostawienie korespondencji w placówce operatora pocztowego lub urzędzie gminy (art. 139 k.p.c).

A.    Doręczenie zastępcze za pośrednictwem innej osoby

Doręczenie zastępcze za pośrednictwem innej osoby jest skuteczne tylko wtedy, gdy adresatem danego pisma jest osoba fizyczna.

Aby doręczenie zastępcze było skuteczne, muszą zostać spełnione kumulatywnie dwa warunki:

- osoba, do rąk której korespondencja jest doręczana, nie może być przeciwnikiem adresata w sprawie (i to zarówno w procesie, jak i w postępowaniu nieprocesowym),

- osoba ta musi zobowiązać się do oddania pisma adresatowi (J. Bodio, Komentarz do art. 138 k.p.c., Lex Komentarze).

Jeżeli doręczający nie zastanie adresata w mieszkaniu, może doręczyć pismo sądowe dorosłemu domownikowi, a gdyby go nie było - administracji domu, dozorcy domu lub sołtysowi, jeżeli osoby te nie są przeciwnikami adresata w sprawie i podjęły się oddania mu pisma (art. 138 § 1 k.p.c.). Doręczenie adresatowi za pośrednictwem dorosłego domownika, administracji domu, dozorcy domu lub sołtysa nie może być stosowane, jeżeli sąd wysyłający umieścił na stronie adresowej przesyłki napis wyłączający taki sposób doręczenia w ogóle lub w stosunku do oznaczonych osób (§ 3 ust. 2 rozp. szczeg. tr. sp. dor. pism sąd. post. cyw.). Dla adresata, którego doręczający nie zastanie w miejscu pracy, można doręczyć pismo osobie upoważnionej do odbioru pism (art. 138 § 2 k.p.c.). Doręczenia adresatowi za pośrednictwem osoby upoważnionej do odbioru pism w miejscu pracy adresata dokonuje się, jeżeli zostało ono wskazane na przesyłce jako miejsce doręczenia (§ 3 ust. 3 rozp. szczeg. tr. sp. dor. pism sąd. post. cyw.).

Przepis art. 135 k.p.c., w którym wymieniono, gdzie można adresatowi doręczyć pismo, dotyczy tzw. właściwego doręczenia, czyli do rąk własnych adresata. Nie można go zatem odnieść do doręczenia zastępczego. Art. 138 § 1 k.p.c. powinien być zatem interpretowany w ten sposób, że doręczenie dorosłemu domownikowi może nastąpić jedynie w mieszkaniu adresata. Niedopuszczalne jest więc doręczenie w miejscu pracy domownika lub tam, gdzie domownika adresata zastano. Innymi słowy nie można przy wykładni art. 138 k.p.c. pomijać kolejności wyliczenia miejsc doręczenia w art. 135 k.p.c., według którego doręczenia dokonuje się w mieszkaniu, w miejscu pracy lub tam, gdzie się adresata zastanie. Jeżeli doręczający nie zastanie adresata ani jego domownika w mieszkaniu adresata, niedopuszczalne jest więc doręczenie pisma sądowego w miejscu pracy domownika adresata lub tam gdzie się domownika zastanie (postanowienie SA w Krakowie z dnia 15 stycznia 2013 r., III AUz 1/13, LEX nr 1264369, wyrok SN z dnia 4 lutego 1969 r., I CR 500/67, LEX nr 6450).

Jeżeli adresat odmawia przyjęcia pisma, doręczenie uważa się za dokonane. W takim przypadku doręczający zwraca pismo do sądu z adnotacją o odmowie jego przyjęcia (art. 139 § 2 k.p.c.).

B. Doręczenie zastępcze poprzez pozostawienie w placówce pocztowej bądź urzędzie gminy

W razie niemożności doręczenia właściwego bądź zastępczego do rąk właściwej osoby innej niż adresat, pismo przesłane za pośrednictwem operatora pocztowego należy złożyć w placówce pocztowej tego operatora, a doręczane w inny sposób - w urzędzie właściwej gminy, umieszczając zawiadomienie o tym w drzwiach mieszkania adresata lub w oddawczej skrzynce pocztowej ze wskazaniem gdzie i kiedy pismo pozostawiono, oraz z pouczeniem, że należy je odebrać w terminie siedmiu dni od dnia umieszczenia zawiadomienia. W przypadku bezskutecznego upływu tego terminu, czynność zawiadomienia należy powtórzyć (art. 139 § 1 k.p.c.).

Pismo złożone w placówce pocztowej może zostać odebrane także przez osobę upoważnioną na podstawie pełnomocnictwa pocztowego do odbioru przesyłek pocztowych, w rozumieniu pr. poczt. (art. 139 § 1[1] k.p.c.).

Osobą uprawnioną do odbioru przesyłki złożonej w:

1)    placówce pocztowej operatora lub w urzędzie gminy jest:

a)    adresat,

b)    osoba uprawniona do reprezentacji przed sądem adresata będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej,

c)    upoważniony pracownik adresata będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej,

2)    placówce pocztowej operatora jest osoba upoważniona na podstawie pełnomocnictwa pocztowego (§ 8 ust. 1 rozp. szczeg. tr. sp. dor. pism sąd. post. cyw.).

Przesyłkę niepodjętą placówka pocztowa operatora opatruje na stronie adresowej adnotacją "nie podjęto w terminie" oraz odciskiem datownika i wraz z formularzem potwierdzenia odbioru odsyła sądowi wysyłającemu niezwłocznie po upływie ostatniego dnia do odbioru przesyłki (§ 10 rozp. szczeg. tr. sp. dor. pism sąd. post. cyw.).

4. Doręczenia dokonywane przedsiębiorcom

Szczególna procedura doręczeń dotyczy przedsiębiorców i wspólników spółek handlowych. Pisma procesowe dla przedsiębiorców i wspólników spółek handlowych, wpisanych do rejestru sądowego na podstawie odrębnych przepisów, doręcza się na adres podany w rejestrze, chyba że strona wskazała inny adres dla doręczeń. Jeżeli ostatni wpisany adres został wykreślony jako niezgodny z rzeczywistym stanem rzeczy i nie zgłoszono wniosku o wpis nowego adresu, adres wykreślony jest uważany za adres podany w rejestrze (art. 133 § 2a k.p.c.).

Obowiązek wskazania w pierwszym piśmie procesowym, w danej sprawie, miejsca zamieszkania lub siedziby strony (art. 126 § 2 k.p.c.), w odniesieniu do przedsiębiorców wpisanych do rejestru sądowego na podstawie odrębnych przepisów, oznacza powinność wskazania adresu podanego w rejestrze (postanowienie SN z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CZ 18/06, LEX nr 198539).

Podkreślić należy, że tak daleko idące konsekwencje wskazania określonego adresu w rejestrze dotyczą wyłącznie podmiotów wpisanych do rejestrów sądowych, nie obejmują zatem osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej.

Jeśli dana osoba prowadzi działalność w formie przedsiębiorstwa, które nie podlega rejestrowi w Krajowym Rejestrze Sądowym (np. przedsiębiorca wpisany do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEiDG)), to przesyłki sądowe winny być jej zatem doręczane według zasad określonych w § 1 art. 133 k.p.c., a nie w jego § 2a, który dotyczy wyłącznie przedsiębiorców i wspólników spółek handlowych, wpisanych do rejestru sądowego. Pisma sądowe dla przedsiębiorców będących osobami fizycznymi doręcza się według zasad przewidzianych dla osoby fizycznej, a więc doręczenia - w myśl art. 135 § 1 k.p.c. - dokonuje się w mieszkaniu, miejscu pracy lub tam, gdzie się adresata zastanie (wyrok SA w Poznaniu z dnia 19 grudnia 2012 r., I ACa 1046/12, EX nr 1264383, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2006 r., IV CK 287/05, niepubl.).

Natomiast w odniesieniu do tych przedsiębiorców obowiązują konsekwencje przewidziane w art. 139 § 3 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli doręczenie pisma dla osób prawnych, organizacji, osób fizycznych podlegających wpisowi do rejestru albo ewidencji na podstawie odrębnych przepisów okazało się niemożliwe z uwagi na nieujawnienie w rejestrze albo w ewidencji zmiany adresu, a w przypadku osób fizycznych miejsca zamieszkania i adresu, pismo to pozostawia się w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, chyba że nowe miejsce zamieszkania i adres są sądowi znane (art. 139 § 3 k.p.c.). Sąd rejestrowy przy ogłoszeniu lub doręczeniu postanowienia o pierwszym wpisie poucza wnioskodawcę o skutkach zaniedbania ujawnienia w rejestrze zmian adresu lub miejsca zamieszkania (art. 139 § 4 k.p.c.). Obecne brzmienie przepisu, obowiązujące od dnia 20 marca 2007 r., nakazuje uznać, że pozostawienie korespondencji w aktach sprawy z uwagi na niemożność dostarczenia przesyłki do rąk adresata powoduje skutek doręczenia również w odniesieniu do przedsiębiorców – osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, podlegających wpisowi do ewidencji działalności gospodarczej, którzy zaniedbali obowiązek uaktualizowania swoich danych w ewidencji. Tym samym nieaktualna jest teza uchwały SN z dnia 8 listopada 2006 r., III CZP 103/06, LEX nr 197687, w której Sąd Najwyższy uznał, iż: „Artykuł 139 § 3 k.p.c. nie ma zastosowania do przedsiębiorcy-osoby fizycznej wpisanej do ewidencji działalności gospodarczej.” Uzasadnienie tej uchwały zostało oparte na brzmieniu art. 139 § 3 k.p.c. sprzed nowelizacji, która weszła w życie w dniu 20 marca 2007 r.

5. Doręczenia w elektronicznym postępowaniu upominawczym

W elektronicznym postępowaniu upominawczym doręczeń powodowi dokonuje się za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego elektroniczne postępowanie upominawcze (doręczenie elektroniczne), a pozwanemu, w przypadku gdy wniesie pismo drogą elektroniczną. W przypadku doręczenia elektronicznego pismo uznaje się za doręczone z datą wskazaną w elektronicznym potwierdzeniu odbioru korespondencji, a przy braku takiego potwierdzenia doręczenie uznaje się za skuteczne z upływem 14 dni od daty umieszczenia pisma w systemie teleinformatycznym (art. 131[1] § 1 i 2 k.p.c.). Szczegółowy tryb doręczeń w tym przypadku reguluje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 grudnia 2009 r. w sprawie trybu doręczeń elektronicznych w elektronicznym postępowaniu upominawczym (Dz. U. Nr 226, poz. 1831), wydane na podstawie art. 131[1] § 3 k.p.c.

6. Doręczenia między profesjonalnymi pełnomocnikami

W toku sprawy adwokat, radca prawny, rzecznik patentowy oraz radca Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa doręczają sobie nawzajem bezpośrednio odpisy pism procesowych z załącznikami. Do pisma procesowego wniesionego do sądu dołącza się dowód doręczenia drugiej stronie odpisu albo dowód jego wysłania przesyłką poleconą. Pisma, do których nie dołączono dowodu doręczenia albo dowodu wysłania przesyłką poleconą, podlegają zwrotowi bez wzywania do usunięcia tego braku. Wymóg ten nie dotyczy wniesienia pozwu wzajemnego, apelacji, skargi kasacyjnej, zażalenia, sprzeciwu od wyroku zaocznego, sprzeciwu od nakazu zapłaty, zarzutów od nakazu zapłaty, wniosku o zabezpieczenie powództwa, skargi o wznowienie postępowania, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia i skargi na orzeczenia referendarza sądowego, które należy złożyć w sądzie z odpisami dla strony przeciwnej (art. 132 § 1 i § 1[1] k.p.c.).

W orzecznictwie powstała wątpliwość, czy wymóg doręczania pisma z dowodem nadania pełnomocnikowi strony przeciwnej wyłączony jest również w przypadku pisma procesowego, w którym następuje rozszerzenie powództwa. W wyroku z dnia 18 stycznia 2013 r., V ACa 673/12, LEX nr 1267289 Sąd Apelacyjny w Katowicach uznał, że: „Pismo procesowe, którym następuje rozszerzenie powództwa pełni rolę pozwu i z tej przyczyny do takiego pisma stosuje się odpowiednio art. 187 k.p.c. (art. 193 § 21 k.p.c.), jak też wyjaśnia to, że w art. 132 § 11 k.p.c. ustawodawca nie wymienił go wśród pism, do których art. 132 § 1 k.p.c. nie ma zastosowania. (…) obowiązek dokonywania przez profesjonalnych pełnomocników doręczeń między nimi zachodzi: "w toku sprawy", czyli wtedy, gdy spór już zawisł, a nie w celu wywołania tego skutku.”

7. Wymóg podania prawidłowego adresu dla skuteczności doręczenia

W praktyce, zwłaszcza w ostatnich latach, zdarzają się często przypadki, że powodowie podają nieprawidłowe lub nieaktualne adresy pozwanych. Operator pocztowy nie ma obowiązku wpisywania adnotacji „adresat wyprowadził się” bądź „adresat nie zamieszkuje”, dlatego nawet jeżeli faktycznie adresat nie mieszka pod wskazanym adresem, na korespondencji może znaleźć się adnotacja „nie podjęto w terminie”.

Zgodnie z poglądami orzecznictwa, podstawowym warunkiem skuteczności zastępczego doręczenia, przewidzianego w art. 139 § 1 k.p.c., czyli pozostawienia korespondencji w placówce pocztowej, jest faktyczne zamieszkiwanie adresata pod wskazanym adresem.

Doręczenie zastępcze w trybie art. 139 § 1 k.p.c. jest możliwe także w przypadku pierwszego pisma w sprawie. Jednakże doręczenie zastępcze z art. 139 § 1 k.p.c. jest uwarunkowane niemożnością doręczenia właściwego bądź określonego w art. 138 k.p.c., ale musi być też dokonane na "właściwy adres", który ustala sąd w konkretnej sprawie (postanowienie SN z dnia 8 grudnia 2010 r., III CZP 105/10, LEX nr 694257).

Wynikający z art. 136 § 1 k.p.c. obowiązek zawiadamiania o zmianie miejsca zamieszkania nie rozciąga się na czas przed wytoczeniem powództwa. Jeżeli powód podał w pozwie nieaktualny adres strony pozwanej, doręczenie zastępcze na podstawie art. 139 § 1 k.p.c. przez złożenie pisma w placówce pocztowej nie może być skuteczne, ponieważ nie ma możliwości dochowania wymaganego w tym przepisie umieszczenia zawiadomienia o pozostawieniu pisma w placówce pocztowej na drzwiach mieszkania adresata lub w jego skrzynce pocztowej. Brak adnotacji operatora pocztowego, że adresat nie mieszka pod wskazanym adresem lub wyprowadził się nie sankcjonuje wadliwego doręczenia, zwłaszcza, że doręczyciel może nie wiedzieć, kto mieszka pod wskazanym adresem (postanowienie SN z dnia 18 marca 2009 r., IV CNP 87/08, LEX nr 603176, postanowienie SA w Krakowie z dnia 11 września 2012 r., I Acz 1299/12, LEX nr 1216308).

Z uwagi na specyfikę doręczenia zastępczego konsekwencje jego wadliwości będą miały znaczenie przede wszystkim w przypadku doręczeń korespondencji osobom fizycznym nieprowadzącym działalności gospodarczej. W praktyce mogą zdarzyć się następujące przypadki wadliwego doręczenia zastępczego:

a) mimo podania prawidłowego adresu i zachowania wymogów formalnych, przewidzianych dla doręczenia zastępczego pismo nie doszło do adresata;

b) powód podał nieprawidłowy adres pozwanego, a więc adres, pod którym pozwany nie zamieszkuje – w takim przypadku pozwany nie miał możliwości odebrania korespondencji, bowiem pod wskazanym adresem nie przebywał.

A. Nieotrzymanie pisma przez adresata

Jak wskazano wyżej, doręczenie przez awizo opiera się na wzruszalnym domniemaniu prawnym, że doręczane pismo dotarło do rąk adresata. Z uwagi na to, że jest to domniemanie wzruszalne, adresat może dowodzić przed sądem, że w rzeczywistości korespondencja do niego nie dotarła. Nie ma przy tym znaczenia fakt, że doręczenie było prawidłowe pod względem formalnym, a zatem zgodne z przewidzianą procedurą. Przekonanie sądu o prawidłowości tego doręczenia nie wyłącza zatem możliwości dowodzenia, że pismo nie doszło do adresata. Obalenie domniemania nie oznacza, że zakwestionowane doręczenie nie zostało dokonane, ale powoduje uchylenie skutków biegu terminów, jakie wiążą się z tym doręczeniem.

Domniemanie, że pismo dotarło do rąk adresata, może być obalone np. poprzez wykazanie, że adresat nie zapoznał się z jego treścią, np. dlatego, że pisma nie otrzymał i o nim nie wiedział, gdyż osoba, której pismo doręczono zastępczo, bądź urząd, w którym je złożono, nie oddały mu pisma (por. postanowienie SN z dnia 4 września 1970 r., I PZ 53/70, OSNC 1971, nr 6, poz. 100, i postanowienie SN z dnia 12 stycznia 1973 r., I CZ 157/72, OSNC 1973, nr 12, poz. 215, postanowienie SN z dnia 8 marca 2005 r., IV CZ 6/05, LEX nr 603429).

Właściwym trybem postępowania w takim przypadku jest instytucja przywrócenia terminu (postanowienie SN z dnia 17 lutego 2005 r. IV CZ 216/04, LEX nr 603796). Zgodnie z art. 169 § 1 k.p.c. pismo wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu należy złożyć w sądzie w terminie tygodnia od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. Jeżeli pozwany z przyczyn od siebie niezależnych nie otrzymał korespondencji sądowej zawierającej np. wyrok zaoczny, nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym, nakazowym czy elektronicznym postępowaniu upominawczym bądź postanowienie, najczęściej dowiaduje się o wydaniu tych orzeczeń z pisma komornika dokonującego czynności egzekucyjnych bądź zabezpieczających na podstawie tytułu wykonawczego bądź zabezpieczającego. W takim przypadku pozwany w terminie tygodnia od dnia otrzymania informacji od komornika (np. zawiadomienia o wszczęciu postępowania bądź zawiadomienia np. o zajęciu rachunku bankowego) powinien złożyć do sądu wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia odpowiedniego środka zaskarżenia (np. zarzutów, sprzeciwu czy zażalenia), jednocześnie składając ten środek zaskarżenia. We wniosku o przywrócenie terminu pozwany nie będzie wykazywać naruszenia przez sąd przepisów o doręczeniu (bowiem w tym przypadku przepisy nie zostały naruszone), lecz będzie dowodzić za pomocą środków dowodowych, że korespondencja nie dotarła do niego (np. nie została mu przekazana przez inną osobę bądź też nie dotarło do niego awizo, np. z uwagi na uszkodzenie skrzynki pocztowej).

B.    Nieotrzymanie korespondencji przez pozwanego wskutek podania przez powoda nieprawidłowego adresu

Zupełnie inna sytuacja występuje w przypadku, gdy pozwany nie otrzyma korespondencji, bowiem powód podał w pozwie jego nieprawidłowy adres. Jak wskazano powyżej, podstawowym warunkiem skuteczności zastępczego doręczenia, przewidzianego w art. 139 § 1 k.p.c., czyli pozostawienia korespondencji w placówce pocztowej, jest faktyczne zamieszkiwanie adresata pod wskazanym adresem. Wskazanie nieprawidłowego adresu pozwanego powoduje, że doręczenie nastąpiło z naruszeniem przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. W konsekwencji należy uznać, że doręczenie nie nastąpiło skutecznie. W takim przypadku nie rozpoczynają swojego biegu terminy do wniesienia środków zaskarżenia. Oznacza to, że nie ma podstaw do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka zaskarżenia, bowiem termin ten z uwagi na brak doręczenia orzeczenia nie rozpoczął jeszcze swego biegu (por. postanowienie SN z dnia 18 marca 2009 r., IV CNP 87/08, LEX nr 603176)..

Procedura postępowania pozwanego zależy od rodzaju postępowania.

a. Nieskuteczne doręczenie w postępowaniu nakazowym, upominawczym i elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Sytuacja prawna pozwanego, któremu nie doręczono skutecznie nakazu zapłaty, jest podobna w wyżej wymienionych postępowaniach. Zgodnie z art. 492 § 1 k.p.c., jeżeli doręczenie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym nie może nastąpić dlatego, że miejsce pobytu pozwanego nie jest znane albo gdyby doręczenie mu nakazu nie mogło nastąpić w kraju, sąd z urzędu uchyla nakaz zapłaty, a przewodniczący podejmuje odpowiednie czynności. Podobnie w postępowaniu upominawczym nakaz zapłaty nie może być wydany, m. in. jeżeli według treści pozwu miejsce pobytu pozwanego nie jest znane (art. 499 pkt 4 k.p.c.). w takim przypadku sąd z urzędu uchyla nakaz zapłaty, a przewodniczący podejmuje odpowiednie czynności (art. 502[1] § 1 k.p.c.). Identyczna regulacja obowiązuje w elektronicznym postępowaniu upominawczym (art. 50528 i art. 50534 § 1 w zw. z art. 5021 § 1 w zw. z art. 499 pkt 4 k.p.c.).

W praktyce może zdarzyć się, że powód poda w sądzie nieprawidłowy adres pozwanego, pod którym pozwany nie zamieszkuje, a sąd wyśle nakaz zapłaty na wskazany adres. Wskutek zastosowania art. 139 k.p.c., w wyniku nieodebrania korespondencji z placówki operatora pocztowego sąd stwierdzi uprawomocnienie się nakazu zapłaty. Operator pocztowy nie ma bowiem obowiązku badania, czy adresat faktycznie zamieszkuje pod wskazanym adresem i nie zawsze ma taką wiedzę. Wystarczy zatem, że zamiast adnotacji „adresat nie zamieszkuje pod wskazanym adresem” operator pocztowy zamieści na korespondencji wzmiankę „nie podjęto w terminie”, a sąd może uznać korespondencję za skutecznie doręczoną. W takim wypadku o wydaniu nakazu zapłaty pozwany dowie się najprawdopodobniej z pisma komornika, np. z zawiadomienia o wszczęciu egzekucji. Skoro korespondencja była adresowana na nieprawidłowy adres, nie nastąpiło skuteczne doręczenie zastępcze. Ponieważ terminy do wniesienia sprzeciwu nie rozpoczęły swojego biegu, pozwany powinien wystąpić do sądu, który wydał nakaz zapłaty, o doręczenie nakazu zapłaty celem wniesienia środka zaskarżenia. W piśmie tym pozwany winien wskazać, że nie zostały dochowane warunki doręczenia zastępczego z uwagi na nieaktualność adresu, przy czym okoliczność ta powinna być wykazana np. zaświadczeniem o zameldowaniu w innym miejscu niż wskazane w pozwie. Sąd w takim przypadku powinien z urzędu uchylić nakaz zapłaty.

b.    Nieskuteczne doręczenie w postępowaniu zwykłym

Sytuacja prawna pozwanego, któremu nieskutecznie doręczono korespondencję w postępowaniu zwykłym, jest odmienna. Przepisy regulujące postępowanie zwykłe nie przewidują możliwości uchylenia wyroku przez sąd z urzędu w przypadku nieprawidłowego doręczenia korespondencji. Dlatego w postępowaniu zwykłym, w przypadku, gdy doręczenie nie było skutecznie dokonane z uwagi na naruszenie reguł przewidzianych w art. 131 i następnych kodeksu postępowania cywilnego, pozwany winien szukać ochrony w instytucji wznowienia postępowania.

W tej sytuacji uznać należy, że pozwany był pozbawiony możności obrony swoich praw, co skutkowało nieważnością postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.), Wadliwość ta występuje wówczas, gdy strona procesowa, wbrew swej woli zostaje faktycznie pozbawiona możności działania, w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tego uchybienia nie mogły być usunięte w dalszym toku procesu przed wydaniem w danej instancji wyroku (por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2000 r., III CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220, z dnia 10 stycznia 2001 r., I CKN 999/98 i z dnia 10 lipca 2002, II CKN 822/00 nie publ. oraz z dnia 10 czerwca 1974 r., II CR 155/74 OSPiKA 1975, nr 3, poz. 66). Ta wadliwość uzasadniać może wznowienie postępowania na podstawie art. 401 pkt 2 k.p.c. (postanowienie SN z dnia 2 sierpnia 2007 r., V CSK 155/07, LEX nr 485892, postanowienie SN z dnia 14 kwietnia 2011 r., II UZ 10/11, LEX nr 901616).

Pozbawienie możności działania daje podstawę do wnoszenia o wznowienie postępowania.

Uwagi do tekstu prosimy zgłaszać na adres poczty elektronicznej: wicedziekan.habryn@ora.poznan.pl