Wróć do strony głównej Adwokata Wielkopolskiego < cofnij

Udział kapitałowy i sposobu rozliczania nadwyżki majątku spółkiponad wartość wkładów wniesionych przez wspólników

2017-11-21 Aplikant adwokacki Mariusz Mielczarek

Teza wyroku:

„Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, należy przyjąć, że udział wypłacany wspólnikowi na podstawie art. 65 § 1 KSH powinien przede wszystkim uwzględniać wartość zbywczą wkładu rzeczywiście wniesionego przez tego wspólnika do spółki, aktualną na dzień osobnego bilansu”[1].

Glosowane orzeczenie dotyka licznych kwestii, w szczególności problemu właściwej wykładni przepisów dotyczących ustawowego udziału kapitałowego wypłacanego występującemu wspólnikowi w myśl art. 65 § 1 i § 3 ksh. Kwestia ta zasługuje na uwagę z kilku względów. Po pierwsze, nie było jeszcze wypowiedzi Sądu Najwyższego w zakresie pojęcia „udziału kapitałowego” wspólnika spółki jawnej. Po drugie, ma ona istotne znaczenie dla praktyki wyceny majątku spółki jawnej, zwłaszcza ustalenia „udziału kapitałowego” występującego wspólnika w odniesieniu do wniesionego wkładu do wartości spółki, który stanowi procent, ułamek wartość majątku spółki odpowiadający proporcji wniesionego przez wspólnika wkładu do wartości majątku spółki z daty wniesienia tego wkładu. Ponadto komentowany wyrok stanowi pierwszą wypowiedź Izby Cywilnej Sądu Najwyższego odnoszącą się do problemu interpretacji pojęcia „udział kapitałowy” i sposobu rozliczania nadwyżki majątku spółki ponad wartość wkładów wniesionych przez wspólników.

Stan faktyczny przedstawia się następująco.

W dniu 31 grudnia 2001 r. w E., R.R., J.R., E.R., A.D., zawarli umowę spółki jawnej Apteka (…) w M. Ponadto R.R., J.R. i A.D. wnieśli prawo własności lokalu użytkowego położonego w M. przy ul. J. wraz z udziałem w częściach wspólnych budynku oraz udziałem w użytkowaniu wieczystym gruntu. Ponadto wspólnicy E. R. i J. R. wnieśli do spółki własność zabudowanej nieruchomości położonej w M. przy ul. M. Ostatecznie w aneksie do umowy spółki z dnia 5 lipca 2002 r. wspólnicy w § 4 ustalili wartość nieruchomości przy ul. J. na kwotę 60.621 złotych, przy czym wartości wkładów z tego tytułu J.R. i A.D. po 1/6 części wyniosły po 10.103,50 złotych zaś wartość 4/6 udziału R.R. strony ustaliły na 40.414 złotych. Wniesiony do spółki przez E.R. i J.R. w równych częściach wkłady w postaci prawa współwłasności nieruchomości położonej przy ul. M. wyniosły po 77.500 złotych. Następnie wszyscy wspólnicy postanowili wnieść do spółki świadczenie usług w postaci pracy przy prowadzeniu aptek oraz zaopatrzeniu w wyroby farmaceutyczne o wartości 1000 złotych i wkłady gotówkowe: R.R. – 2.500 złoty, A.D. – 3.000 złoty, J.R. – 4.500 złoty, E.R. – 4.500 złoty. Wspólnicy uzgodnili w umowie, iż każdy z nich uczestniczy w zyskach i stratach w 25% i zrzekli się prawa do corocznego wypłacania odsetek od swego udziału kapitałowego.

W dniu 31 stycznia 2002 r. wspólnicy zawarli aneks do umowy spółki, w którym określono wartość nieruchomości przy ul. J. na 52.000 złoty, a udziały wspólników we współwłasności następująco: R.R., 4/6, tj. 34.666,66 złoty; J.R. – 1/6 część, tj. 8.666,66 złoty; A.D. – 1/6 część tj. 8.666,66 złoty. Nadto określono wartość nieruchomości wymienionej przy ul. M. na kwotę 156.060,00 złoty, a udziały wspólników we współwłasności E.R., 1/2 tj. 78.030,00 złoty i J.R. 1/2 tj. 78.030,00 zł.

Ostatecznie, na podstawie uchwały z dnia 05 lipca 2002 r. podjętej w formie aktu notarialnego wspólnicy podwyższyli wkłady do spółki jawnej, poprzez zmianę §4 umowy spółki z dnia 31 grudnia 2001 r. W jego treści wskazano, iż: wspólnicy R.R., J.R., i A.D. tytułem wkładu do spółki zobowiązują się wnieść wartość nieruchomości stanowiącej przedmiot ich współwłasności – lokal użytkowy w M. przy ul. J. Wartość wkładu ustalono na 60.621 złoty w tym: R.R. na kwotę 40.414 złoty, J.R. na kwotę 10.103,50 zł, A.D. na kwotę 10.103,50 zł.

Wyrokiem w 2010 r. na skutek pozwu wniesionego przez spółkę jawną Apteka (…) w M., A.D. została wyłączona ze spółki. Sąd uznał, że ważnym powodem wyłączenia było zaprzestanie przez A.D. świadczenia pracy w spółce i prowadzenia jej spraw.

Powódka A. D. wniosła o zasądzenie od pozwanej Apteki „P.” - Spółki jawnej w M. kwoty 320.000 złotych z odsetkami ustawowymi, stanowiącej rozliczenie z pozwaną w związku z wyłączeniem powódki ze spółki.

Wyrokiem z dnia 7 lutego 2014 r. Sąd Okręgowy w G. zasądził od pozwanej spółki na rzecz powódki kwotę 248.961,91 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 14 lipca 2010 r. do dnia zapłaty i oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Według Sądu Okręgowego bilans zbywczy sporządzony na dzień 28 lutego 2010 r. sporządzony przez biegłego rewidenta metodą skorygowanych aktywów netto, wskazał na aktywa o wartości 1.478.558,30 złoty, w tym wartości środków trwałych na kwotę 1.347.630,36 złoty, na którą składają się wartości: 1. Nieruchomość w M. przy ul. J. – 331.000,00 złoty. 2. Nieruchomość w M. przy ul. M. – 989.000,00 zł. 3. Środki transportu – 26.500,00 złoty, 4. Wyposażenie – 1.130,36 złoty. Sąd ustalił, że powódce - wspólnikowi A.D. wypłacono kwotę 118.368,42 zł.

Zdaniem Sądu Okręgowego z przeszacowania majątku do wartości zbywczej powódce A.D. w ramach udziału kapitałowego w związku z wyłączeniem jej ze spółki przypada 253.327,58 złoty. Kwota ta wynika z bilansu zbywczego spółki na dzień 28 lutego 2010 r. zakładającego kontynuację działalności spółki i uwzględnia wypłatę przez powódkę 25% ogólnej kwoty pobranych przez wspólników na poczet zysków. Po pomniejszeniu jej o sumę opłaconych za powódkę A.D. przez spółkę z tytułu ZUS i podatku dochodowego od osób fizycznych za okres od marca do września 2010 r. wysokość udziału kapitałowego A.D. w związku z wyłączeniem jej z pozwanej spółki wynosi 248.961,91 złoty.

Rozpoznając apelację powoda, Sąd II instancji utrzymał w mocy zaskarżony wyrok. Sąd Apelacyjny w G. podzielił ustalenia faktyczne w zakresie jakim zostały dokonane przez Sąd Okręgowy, a dotyczyły okoliczności istotnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy i uznając je za własne czyni z nich podstawę faktyczną swoich rozważań[2].

W skardze kasacyjnej pozwana zarzuciła m.in. naruszenie prawa materialnego – art. 65 § 1 ksh poprzez jego niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, iż udział kapitałowy wypłacany wspólnikowi powinien uwzględniać wniesione do spółki wkłady oraz nadwyżkę majątkową ponad te wkłady, która to nadwyżka powinna być rozdzielona zgodnie z postanowieniami umowy, a w ich braku w części w jakiej wspólnik uczestniczył w zyskach, podczas gdy, udział kapitałowy zwiększony wskutek zwiększenia wartości majątku spółki, powinien zostać ustalony proporcjonalnie do procentu pierwotnego udziału kapitałowego w ogólnej wartości wszystkich udziałów kapitałowych.

Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną, przekazując sprawę Sądowi Apelacyjnemu w G. do ponownego rozpoznania.

Argumentacja Sądu Najwyższego:

Sąd Najwyższy podzielił w pełni argumentacje zawartą w pkt I skargi kasacyjnej wniesionej przez pozwaną spółkę. Odnosząc się do treści art. 65 § 1 ksh Sąd Najwyższy uznał, że: „Wskazany przepis reguluje zasady rozliczenia spółki ze wspólnikiem w przypadku ustania członkostwa wspólnika na skutek wypowiedzenia umowy, śmierci wspólnika, ogłoszenia upadłości wspólnika, wyłączenia wspólnika na mocy prawomocnego wyroku sądu. Zakres świadczenia pieniężnego należnego ustępującemu wspólnikowi wyznacza wartość jego udziału kapitałowego. Niezdefiniowane w ustawie pojęcie "udziału kapitałowego" wprowadzone w art. 65 k.s.h. ma nie tylko zupełnie inne znaczenie, niż zbiorcze pojęcie akcji, udziałów w spółkach kapitałowych rozumiane jako zespół praw i obowiązków związanych z uczestnictwem w spółce lub też część kapitału zakładowego, ale także różni się od instytucji udziału kapitałowego, o której mowa w art. 50 k.s.h. Przepis ten określa początkową wielkość udziału kapitałowego wspólnika, jako odpowiednik wartości rzeczywiście wniesionego wkładu. Na gruncie art. 65 § 1 k.s.h. udział ten stanowi kwotę odpowiadającą przypadającej wspólnikowi części majątku spółki, wycenionego według wartości zbywczej. Wkłady wspólników stanowią tylko część majątku spółki (…).Z tych wszystkich względów, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej należy przyjąć, że udział wypłacany wspólnikowi na podstawie art. 65 § 1 k.s.h. powinien przede wszystkim uwzględniać wartość zbywczą wkładu rzeczywiście wniesionego przez tego wspólnika do spółki, aktualną na dzień osobnego bilansu.[3]”.

Ocena rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego:

Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego i sformułowana w nim teza są słuszne.

W pierwszym rzędzie podkreślić należy, że zgodnie z art. 50 ksh. udział kapitałowy jest równy wartości wkładu rzeczywiście wniesionego do spółki. Udział kapitałowy wspólnika dotyczy majątku pierwotnego, tj. założycielskiego spółki tworzonego z wkładów wspólnika. W związku z tym dla ustalenia wartości przedmiotowego udziału wspólnika istotna jest wartość wkładu[4]. Jak się wydaje, aby wspólnikowi mógł zostać przyznany udział kapitałowy, a tym samym, aby wspólnik mógł partycypować we wszystkich prawach wynikających z posiadania tego udziału, konieczne jest spełnienie dwóch warunków: 1) określenie w umowie spółki wkładów wspólnika wnoszonych na majątek spółki 2) rzeczywiste wniesienie wkładu, czyli faktyczne powiększenie majątku spółki o wkład wskazany w umowie[5]. Przy ustaleniu wielkości udziału kapitałowego istotne znaczenie ma wartość wkładu. Wobec tego konieczna jest weryfikacja wkładów ze względu na możliwość ustalenia wielkości udziału kapitałowego. Chodzi o majątek rozumiany jako aktywa, wówczas udział kapitałowy będzie równy wartości wkładu. Obowiązek ustalenia wartości udziału kapitałowego wspólnika na ostatni dzień roku obrotowego, w którym upłynął termin wypowiedzenia oznacza konieczność przeszacowania udziału kapitałowego wspólnika. W wyniku przeszacowania, udział kapitałowy wspólnika może – w porównaniu z jego wartością początkową – ulec zwiększeniu (gdy wartość majątku spółki jest większa od wartości wszystkich wniesionych wkładów) lub zmniejszeniu (gdy wartość majątku spółki okaże się mniejsza od wartości wszystkich wniesionych wkładów). Udział kapitałowy stanowi wartość księgową wyrażoną w pieniądzu i zapisaną na tzw. koncie kapitałowym wspólnika. Z uwagi na brak jakiejkolwiek wskazówki w ustawie należy przyjąć, że zwiększenie (zmniejszenie) udziału kapitałowego powinno być proporcjonalne do procentu pierwotnego udziału kapitałowego wspólnika w ogólnej wartości wszystkich udziałów kapitałowych[6]. Po drugie udział kapitałowy wspólnika jest wielkością zmienną i ulega zwiększeniu lub zmniejszeniu w zależności od wniesienia wkładu, uczestnictwa w zysku lub stratach spółki, a także pobrań. Zatem udział kapitałowy pozwala na ustalenie, jaka równowartość części majątku spółki przypadnie wspólnikowi w określonych przez prawo sytuacjach, np. w razie wystąpienia ze spółki (zob. art. 65 ksh) bądź likwidacji spółki (art. 82 ksh)[7]. Pojęcie udziału kapitałowego określone w art. 50 ksh jest jedynie pewnym punktem odniesienia dla ustalenia wartości udziału kapitałowego (rozliczeniowego) dla sytuacji wypowiedzenia umowy spółki, śmierci, wyłączenia wspólnika (art. 65 ksh). Należy więc przyjąć, że w przypadkach, o których mowa w art. 65 ksh., dochodzi do wyodrębnienia pojęcia udziału rozliczeniowego, który nie jest tożsamy z pojęciem udziału kapitałowego (art. 50 ksh), jak również odrębny od pojęcia udziału likwidacyjnego (art. 82 ksh). Zwrócić należy uwagę, że Kodeks spółek handlowych operuje pojęciem „procentowego udziału”. Przykładowo w art. 82 § 2 ksh mówi o podziale nadwyżki między wspólników „w takim stosunku, w jakim (…)[8]”. Chodzi tutaj o określenie, jaki udział (część, ułamek, procent) w nadwyżce majątku spółki po spłacie udziałów kapitałowych otrzyma każdy ze wspólników. Nie istnieje bowiem zbiorcze pojęcie udziału wspólników w majątku spółki. Spółka jawna jako odrębny podmiot prawa posiada własny majątek, który nie stanowi współwłasności wspólników[9]. W związku z powyższym ważne jest ustalenie wartości wniesionego wkładu. Wkład pieniężny będzie zaś odpowiadał procentowo wartością nominalnej kwocie wniesionej do spółki przez wspólnika. Jako prawo podmiotowe można rozpatrywać jedynie „udział spółkowy” w wymiarze procentowym w handlowej spółce osobowej[10]. W konsekwencji udział kapitałowy stanowi więc podstawę dla określenia zakresu uprawnień majątkowych wspólnika w razie wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania.

Definiując pojęcie udziału kapitałowego wskazać należy, że udział kapitałowy jest wartością (bilansową) "udziału danego wspólnika – ustaloną na podstawie rozliczonego zamknięcia rocznego, uwzględniającą wartość wkładu wniesionego przezeń do spółki powiększoną o pozostawiony zysk w spółce i pomniejszoną o kwotę partycypowania w stratach[11]. Dlatego jeszcze raz należy powtórzyć, że co do zasady obliczenie (przeszacowanie) udziału kapitałowego powinno być proporcjonalne do procentu pierwotnego udziału kapitałowego wspólnika w ogólnej wartości wszystkich udziałów kapitałowych[12]. Udział ten określa prawa majątkowe wspólnika w spółce, tzn. mające wpływ na wartość majątku przypadającego wspólnikowi w przypadku jego wystąpienia ze spółki (art. 65 ksh), czy też jej likwidacji (art. 82 § 2 ksh). Poza tym udział kapitałowy może wyznaczać zakres partycypacji w prawie do zysku, tzn. w zależności od wielkości tego udziału wspólnicy będą uczestniczyli w podziale zysku. Ponadto na podstawie wielkości udziału kapitałowego kształtować można pozycję wspólnika w procesie decyzyjnym. Z uwagi na okoliczność, iż art. 65 ksh, określający zasady rozliczenia z występującym wspólnikiem w oparciu o instytucję udziału kapitałowego wspólnika, ma charakter bezwzględnie obowiązujący, trzeba przyjąć, że wspólnicy w umowie spółki nie mogą wyłączyć instytucji udziału kapitałowego. Dlatego niedopuszczalne są wypłaty przewyższające wartość wniesionych wkładów oraz zysków. Wyłączenie tej instytucji i określenie w umowie spółki odmiennych niż określone w art. 65 ksh zasad rozliczenia z występującym wspólnikiem prowadziłoby do wyłączenia bezwzględnej regulacji art. 65 ksh, a tym samym przekroczenia zasady swobody umów (art. 3531 kc w zw. z art. 2 ksh)[13].

Inna interpretacja art. 65 § 1 ksh, niż wskazał Sąd Najwyższy prowadzi do niedopuszczalnej sytuacji, że spółka będzie obciążona wypłatą udziału kapitałowego o wartości przekraczającej udział kapitałowy występującego wspólnika rozumiany jako procent wartości kapitału podstawowego. Przepis art. 65 § 1 k.s.h. co do interpretacji pojęcia „udział kapitałowy” i sposobu rozliczania nadwyżki majątku spółki ponad wartość wkładów wniesionych przez wspólników nie stanowił dotychczas przedmiotu zainteresowania Sądu Najwyższego. Zatem wobec pojawiających się rozbieżności w nauce rozstrzygnięcie opisanej powyżej wątpliwości interpretacyjnej wymagało zajęcia stanowiska w tym zakresie przez Sąd Najwyższy.



[1] Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 8 marca 2017 r. IV CSK 264/16, Legalis

[2] Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 03 lipca 2015 r., I ACa 1012/14

[3] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2017 r. IV CSK 264/16, Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, należy przyjąć, że udział wypłacany wspólnikowi na podstawie art. 65 § 1 KSH powinien przede wszystkim uwzględniać wartość zbywczą wkładu rzeczywiście wniesionego przez tego wspólnika do spółki, aktualną na dzień osobnego bilansu.

[4] A. Kidyba, Handlowe Spółki Osobowe, Wolters Kluwer 2013, s. 84

[5] tamże

[6] zob. też J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), Kodeks spółek handlowych, komentarz, 2016, Legalis

[7] J. Bieniak, M. Bieniak, G. Nita-Jagielski, Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Wyd. 5, Warszawa 2017, Legalis

[8] KODEKS SPÓŁEK HANDLOWYCH z dnia 15 września 2000 r. (Dz.U. Nr 94, poz. 1037), Pozostały majątek dzieli się między wspólników stosownie do postanowień umowy spółki. W przypadku braku stosownych postanowień umowy spłaca się wspólnikom udziały. Nadwyżkę dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczą oni w zysku.

[9] A. Kidyba, Kodeks, 2004, t. I, s. 161; J.P. Naworski (w:) J.P. Naworski, T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, Komentarz do kodeksu spółek handlowych. Spółki osobowe, Warszawa 2001, s. 105; S. Sołtysiński (w:) Kodeks, 2001, t. I, s. 272)

[10] E. Maleszyk, Udział kapitałowy w spółce jawnej, PPH 2004

[11] A. Szajkowski, Prawo spółek handlowych, s. 197

[12] J.A. Strzępka, E. Zielińska, w: J.A. Strzępka (red.), Kodeks spółek handlowych, komentarz, 2016, Legalis

[13] Kodeks spółek handlowych. Komentarz [red]. Zbigniew Jara Rok 2017, Legalis

Uwagi do tekstu prosimy zgłaszać na adres poczty elektronicznej: wicedziekan.habryn@ora.poznan.pl