Wróć do strony głównej Adwokata Wielkopolskiego < cofnij

Powołanie się przez cesjonariusza na przerwę biegu przedawnienia spowodowaną czynnościami banku dokonanymi na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego w świetle najnowszego orzecznictwa sądów polskich

2017-08-25 Aplikant adwokacki Bartosz Bednarek

W ostatnich kilkunastu latach można zaobserwować gwałtowny rozwój rynku wierzytelności w Polsce, w szczególności gwałtowny wzrost liczby sprzedawanych przez banki wierzytelności z tytułu zawartych przez banki umów kredytowych i innych umów o świadczenie usług bankowych. Powyższe stanowi przede wszystkim skutek z jednej strony wprowadzenia do polskiego systemu prawnego instytucji, których celem jest właśnie masowe nabywanie wierzytelności, a następnie ich dochodzenie, w szczególności wprowadzenie instytucji funduszu sekurytyzacyjnego, a z drugiej strony woli banków pozbycia się „toksycznych” wierzytelności obciążających bilanse banków i niekorzystnie prezentujących się w sprawozdaniach finansowych, a co więcej powodujących wysokie koszty związane z procesem ich windykacji ( utrzymywanie działu windykacji, listy, telefony, długotrwałe i kosztowne procesy sądowe, opłaty egzekucyjne itd. ).

Do dnia 27 listopada 2015r. przepisy art. 96-98 ustawy – Prawo Bankowe przyznawały bankom uprawnienie do wystawiania szczególnego rodzaju tytułów egzekucyjnych - bankowych tytułów egzekucyjnych, charakteryzujących się niewielkim stopniem skomplikowania oraz uproszczoną procedurą ich wystawiania. Na podstawie w/w przepisów bank był uprawniony do wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego, którego moc równa był mocy prawomocnego lub natychmiast wykonalnego wyroku sądowego, z pominięciem długotrwałej i kosztownej procedury postępowania rozpoznawczego. Nadanie na bankowy tytuł egzekucyjny klauzuli wykonalności przekształcało bankowy tytuł egzekucyjny w tytuł wykonawczy w rozumieniu art. 776 k.p.c. i uprawniało banki do wszczęcia i prowadzenia na jego postępowania egzekucyjnego.

Zgodnie przy tym z dominującym stanowiskiem orzecznictwa podejmowane na podstawie bankowych tytułów egzekucyjnych czynności banku w postępowaniu klauzulowym i egzekucyjnym tj. odpowiednio wniosek o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu oraz wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego jako czynności zmierzające bezpośrednio do dochodzenia oraz zaspokojenia roszczenia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.p.c. skutkują przerwaniem biegu przedawnienia roszczenia objętych bankowym tytułu egzekucyjnym. Przy tym o ile wywołanie skutku w postaci przerwania biegu przedawnienia roszczenia przez wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, który ze swej natury stanowi czynność zmierzającą bezpośrednio do zaspokojenia roszczenia, nigdy nie było kwestionowane w orzecznictwie, o tyle wystąpienie tego skutku w związku ze złożeniem przez bank wniosku o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu wywołało rozbieżności w orzecznictwie. Rozbieżności te usunęła dopiero uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2004 r., sygn. akt: III CZP 101/03, zgodnie z treścią której „Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu przerywa bieg przedawnienia”. Wyrażony w powyższej uchwale pogląd został następnie powszechnie zaakceptowany w orzecznictwie.

Uprawnienie do wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych oraz dokonywania na ich podstawie dalszych czynności egzekucyjnych przysługiwało wyłącznie bankom w rozumieniu ustawy – Prawo Bankowe. Wobec powyższego niedopuszczalnym było wystawienie bankowego tytułu wykonawczego przez inne podmioty, w tym niebędącego bankiem cesjonariusza wierzytelności bankowych i to chociażby uprawnienie to przysługiwało wcześniej cedentowi-bankowi. Nadto za niedopuszczalne uznawano również złożenie przez cesjonariusza wierzytelności bankowych wniosku o nadanie klauzuli wykonalności na wystawiony uprzednio przez bank bankowy tytuł egzekucyjny, jak również wszczęcie i prowadzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie opatrzonego klauzulą wykonalności bankowego tytułu wykonawczego.

Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2015r., sygn. akt: P 45/12, Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność przepisów art. 96-98 ustawy – Prawo Bankowe stanowiących podstawę wystawienia przez banki bankowych tytułów egzekucyjnych z art. 32 ust. 1 Konstytucji tj. z zasadą równego traktowania. W związku z powyższym celem zapewnienia zgodności przepisów ustawy – Prawo Bankowe z Konstytucją, ustawą z dnia z dnia 25 września 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw uchylono przepisy art. 96-98 ustawy – Prawo Bankowe. W konsekwencji od dnia wejścia w życie przedmiotowej ustawy tj. od dnia 27 listopada 2015r. banki celem dochodzenia swoich wierzytelności zmuszone są prowadzić postępowania sądowe na zasadach ogólnych, tj. w postępowaniu rozpoznawczym. Tym niemniej znajdujące się w ustawie przepisy przejściowe wskazują m.in., iż bankowy tytuł egzekucyjny, któremu nadano klauzulę wykonalności na podstawie przepisów dotychczasowych, zachowuje moc tytułu wykonawczego także po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy ( art. 11 ust. 3 ustawy). Wobec powyższego stwierdzić należy, iż pomimo uchylenia przepisów uprawniających banki do wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych, problematyka skutków związanych z dokonywaniem czynności na ich podstawie w postępowaniu klauzulowym i egzekucyjnym pozostanie w najbliższych latach w pełni aktualna.

Jak już wskazano powyżej banki w ostatnich latach masowo pozbywają się nieściągalnych, czy nawet nieregularnie spłacanych wierzytelności wynikających z umów kredytowych i innych umów o świadczenie usług bankowych. Wskazać należy, iż poza chęcią „wyczyszczenia” bilansów i sprawozdań finansowych, motywem takiego działania jest możliwość uznania przez banki za koszty uzyskania przychodów wartości wymagalnych a nieściągalnych kredytów. Dodatkowo ustawodawca w art. 92a ustawy – Prawo Bankowe wprost przewidział możliwość zawarcia przez bank z funduszem sekurytyzacyjnym lub towarzystwem funduszy inwestycyjnych tworzącym fundusz sekurytyzacyjny umowy przelewu wierzytelności bankowych. W praktyce zawierane przez banki z w/w podmiotami umowy przelewu wierzytelności obejmują od kilkuset do nawet kilku tysięcy wierzytelności, których wartość liczona jest w dziesiątkach, a nawet setkach milionów złotych.

Wobec faktu, iż fundusze sekurytyzacyjne nie są uprawnione do korzystania z bankowych tytułów egzekucyjny w procesie dochodzenia wierzytelności, w szczególności nie są uprawnione do złożenia wniosku o nadanie klauzuli wykonalności na bankowy tytuł egzekucyjny, jak również wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego opatrzonego klauzulą wykonalności, celem dochodzenia wierzytelności zmuszone są wstąpić na drogę postępowania sądowego oraz uzyskać korzystne dla siebie orzeczenie sądu w postaci wyroku lub nakazu zapłaty ( ewentualnie ugody sądowej lub ugody zawartej przed mediatorem ). Przy tym nabyte przez fundusze sekurytyzacyjne wierzytelności bankowe w przeważającej mierze obejmują roszczenia z umów kredytowych, których wymagalność nastąpiła przed kilkoma lub nawet kilkunastoma laty, a należy zauważyć, iż roszczenia banku wynikające z zawartych umów kredytowych jako roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przedawniają się z upływem lat trzech na podstawie art. 118 k.c. in fine. W związku z powyższym fundusze sekurytyzacyjne (cesjonariusze ) w toku prowadzonych postępowań sądowych, w przypadku podniesienia przez pozwanych zarzutu przedawnienia roszczenia powołują się na przerwę biegu przedawnienia spowodowaną czynnościami banku (cedenta) w postaci wymienionych powyżej czynności, tj. złożenia wniosku o nadanie klauzuli wykonalności na bankowy tytuł egzekucyjny oraz wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Przypomnieć przy tym należy, iż skutkiem przerwania biegu przedawnienia roszczenia zgodnie z treścią art. 124 § 1 k.c. jest to, że po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo. W konsekwencji skuteczne powołanie się przez cesjonariusza na przerwanie biegu przedawnienia (tj. przy założeniu, iż bank-cedent nie wykazał się w procesie windykacji roszczeń biernością prowadzącą do przedawnienia roszczenia) w przeważającej mierze prowadzi do uznania podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia za nieuzasadniony, a w konsekwencji do zasądzenia dochodzonych należności na rzecz cesjonariusza.

W związku z powyższym w doktrynie i orzecznictwie pojawiło się zagadnienie sprowadzające się do oceny, czy nabywca roszczenia (cesjonariusz) wynikającego z zawartej przez bank umowy kredytowej lub innej umowy bankowej może skutecznie powołać się na przerwanie biegu przedawnienia roszczenia wywołane czynnościami banku działającego na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego. Na gruncie powyższego zagadnienia pojawiły się liczne rozbieżności w orzecznictwie, wynikające z faktu, iż zarówno zwolennicy poglądu, że cesjonariusz może skutecznie powołać się na czynności banku działającego na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego, jak i zwolennicy poglądu przeciwnego, przedstawili liczne, uzasadnione i mające oparcie w przepisach prawa argumenty przemawiające za słusznością przyjętego przez siebie stanowiska.

I tak zwolennicy poglądu, że cesjonariusz może skutecznie powołać się na czynności banku działającego na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego, powoływali się w szczególności na treść art. 509 ust. 2 k.c. stanowiącego, że w przypadku przelewu wierzytelności wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa. W wyniku przelewu przechodzi więc na nabywcę ogół uprawnień przysługujących dotychczasowemu wierzycielowi, który zostaje wyłączony ze stosunku zobowiązaniowego, jaki wiązał go z dłużnikiem. Wierzytelność przechodzi na nabywcę w takim stanie, w jakim była w chwili zawarcia umowy o przelew, a więc ze wszystkimi związanymi z nią prawami i ograniczeniami. Przelew wierzytelności powoduje więc sukcesyjną zmianę wierzyciela w stosunku zobowiązaniowym, pozostając jednak tą samą wierzytelnością. W konsekwencji cesjonariusz staje się na mocy przelewu podmiotem nie tylko cedowanej wierzytelności, ale uzyskuje on status strony wierzycielskiej w stosunku zobowiązaniowym, przelew obejmuje bowiem nie tylko sukcesję samej wierzytelności, ale również obejmuje inne elementy składające się na sytuację wierzyciela ( tak m.in. Ewa Łętowska w System Prawa Cywilnego, t.3, cz. 1, s. 898 ), w tym również prawo do powoływania się na przerwę biegu przedawnienia spowodowaną czynnościami cedenta. Nadto wskazać należy, iż choć w/w przepis ma na celu przede wszystkim ochronę dłużnika, to jednak jego celem nie jest dążenie do polepszenia pozycji dłużnika. Brak jest bowiem jakichkolwiek wskazań, by w wyniku zmiany wierzyciela sytuacja dłużnika miała się przedstawiać korzystniej.

Natomiast zwolennicy poglądu przeciwnego powoływali się w szczególności na fakt, iż nabywca wierzytelności bankowej nie jest uprawniony ani do wystawiania bankowego tytułu egzekucyjnego, ani do dokonywania czynności na podstawie tytułu już wystawionego, w tym złożenia wniosku o nadanie klauzuli wykonalności lub złożenia wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego bądź kontynuowania postępowania egzekucyjnego wszczętego na jego podstawie. Cesjonariusz wierzytelności bankowej stwierdzonej bankowym tytułem egzekucyjnym obowiązany jest zatem uzyskać korzystne dla siebie rozstrzygnięcie w postępowaniu sądowym. Wobec powyższego cesjonariusz nie jest również uprawniony do powoływania się na skutki spowodowane czynnościami banku dokonywanymi na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego, w tym nie może powołać się na przerwę biegu przedawnienia.

Częściowe rozwiązanie powyższego problemu tj. w zakresie dotyczącym dopuszczalności powołania się przez cesjonariusza niebędącego bankiem na przerwę biegu przedawnienia spowodowaną wszczęciem postępowania egzekucyjnego na podstawie bankowego tytułu wykonawczego, przyniosła uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2016 r., sygn. akt: III CZP 29/16 „Nabywca wierzytelności niebędący bankiem nie może powoływać się na przerwę biegu przedawnienia spowodowaną wszczęciem postępowania egzekucyjnego na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności (art. 123 § 1 pkt 2 k.c.).”

W uzasadnieniu powyższego stanowiska Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności przyznał, iż zgodnie z treścią art. 509 § 2 k.c. nabywca wierzytelności co do zasady wstępuje w sytuację prawną cedenta, w tym również w zakresie przedawnienia, zbycie bowiem wierzytelności nie ma znaczenia dla jego biegu. Jednakże w ocenie Sądu Najwyższego w przypadku wierzytelności objętej bankowym tytułem wykonawczym sytuacja prawna cesjonariusza kształtuje się odmiennie od sytuacji prawnej nabywcy wierzytelności objętej innym tytułem wykonawczym. Uprawnienie do wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego przysługiwało jedynie bankom i tylko na ich rzecz mogła być nadana klauzula wykonalności; nadanie klauzuli na rzecz cesjonariusza niebędącego bankiem nie było dopuszczalne (uchwały Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2004 r., III CZP 9/04, OSNC 2005, nr 6, poz. 98, z dnia 22 lutego 2006 r., III CZP 129/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 4, i z dnia 19 lutego 2015 r., III CZP 103/14). Cesjonariusz nie mógł kontynuować egzekucji wszczętej przez bank, gdyż w postępowaniu egzekucyjnym nie ma zastosowania art. 192 pkt 3 k.p.c., a więc fundusz sekurytyzacyjny, który nie mógł się powołać na bankowy tytuł egzekucyjny oraz przejście uprawnień i uzyskać klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c.; musiał uzyskać nowy tytuł wykonawczy i dopiero na jego podstawie egzekwować roszczenie.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 listopada 2014 r., II CSK 196/14, przerwanie biegu przedawnienia na podstawie art. 123 § 1 pkt 1 k.c. następuje co do zasady tylko pomiędzy stronami postępowania, jeżeli z istoty łączącego je stosunku prawnego wynika, że są materialnie zobowiązane lub uprawnione, a więc skutek przerwania zachodzi tylko w podmiotowych i przedmiotowych granicach czynności podjętej przez wierzyciela. Wniosek o wszczęcie egzekucji wywołuje zatem skutek przerwy wtedy, gdy pochodzi od wierzyciela wskazanego w tytule egzekucyjnym, na którego rzecz została wydana klauzula wykonalności; nie jest bowiem wystarczająca tożsamość wierzytelności, lecz konieczna jest również identyczność osób, na rzecz których czynność ta została dokonana. Skutki prawne postępowania egzekucyjnego wszczętego na podstawie bankowego tytułu wykonawczego związane są więc tylko z podmiotami w nim uczestniczącymi na podstawie tego tytułu w granicach podmiotowych i przedmiotowych ukształtowanych treścią klauzuli wykonalności.

W uzasadnieniu powołanej uchwały Sąd Najwyższy wskazał również, że przerwa biegu przedawnienia została spowodowana czynnością banku zmierzającą do egzekwowania roszczenia, podczas gdy nabywcy niebędącemu bankiem miałaby służyć do jego dochodzenia. Nabywca wierzytelności niebędący bankiem nabywa wierzytelność w swej treści i przedmiocie tożsamą z wierzytelnością zbywającego banku, ale nie wchodzi w sytuację prawną zbywcy wywołaną przerwą biegu przedawnienia i rozpoczęciem biegu na nowo. Czynność wszczęcia postępowania egzekucyjnego przez bank wywołuje materialnoprawny skutek przerwy biegu przedawnienia jedynie w stosunku do wierzyciela objętego bankowym tytułem wykonawczym, natomiast nabywca wierzytelności niebędący bankiem, nawet jeżeli nabycie nastąpiło po umorzeniu postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c. i rozpoczęciu biegu terminu przedawnienia w stosunku do banku na nowo, nie może się powołać na przerwę biegu przedawnienia wywołaną wszczęciem postępowania egzekucyjnego przez pierwotnego wierzyciela będącego bankiem.

Wreszcie Sąd Najwyższy wskazał również, iż wyjątkowość przywileju wystawiania bankowego tytułu egzekucyjnego prowadzi do wniosku, że skoro nie może on być podstawą egzekucji na rzecz innych osób niż w nim wskazane, z wyjątkiem następstwa prawnego po stronie wierzyciela innego banku, to również materialnoprawne skutki wszczęcia postępowania egzekucyjnego jako czynności wierzyciela - banku prowadzącej do przerwy biegu przedawnienia dotyczą wyłącznie tego wierzyciela i nie dotyczą nabywcy nie będącego bankiem.

Jak się mogło wydawać, powyższa uchwała, mając na uwadze autorytet orzeczniczy Sądu Najwyższego, winna przyczynić się do ujednolicenia orzecznictwa w zakresie określonym treścią uchwały. Tym bardziej, iż Sąd Najwyższy podtrzymał powyższe swoje stanowisko również w postanowieniu z dnia 26 października 2016 r., sygn. akt: III CZP 60/16, w którym odmawiając podjęcia uchwały wskazał na słuszność rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego przez powołaną powyżej uchwałę Sądu Najwyższego w sprawie III CZP 29/16.

Jednakże przedstawione powyżej stanowisko Sądu Najwyższego nie zostało zaakceptowane przez wszystkich przedstawicieli judykatury i doktryny, kwestionujących w szczególności przedstawione przez Sąd Najwyższy stanowisko w zakresie ścisłego rozumienia przez Sąd Najwyższy wymogu identyczności podmiotów, w stosunku do których dochodzi do przerwania biegu przedawnienia. Przykład dezaprobaty dla stanowiska Sądu Najwyższego stanowi treść tegorocznego wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, w którym wskazano m.in, iż z treści przepisów Kodeksu Cywilnego „wynika, iż z perspektywy dłużnika okoliczność dokonania cesji wierzytelności nie ma żadnego wpływu na treść zobowiązania. Przyjęcie tezy wyrażonej w uchwale III CZP 29/16 prowadziłoby tymczasem do sprzecznej z tą zasadą sytuacji, że dłużnik, który w stosunku do wierzyciela pierwotnego nie miał uprawnienia do uchylenia się od zaspokojenia roszczenia ze względu na przerwanie biegu przedawnienia, wraz z przelewem wierzytelności takie uprawnienie by nabył (…) Przyjęcie ścisłego rozumienia identyczności podmiotów prowadzi do sytuacji, w której każda z wierzytelności, nie tylko bankowa, byłaby przedawniona względem nabywcy, jeśli zostałaby zbyta po upływie terminu przedawnienia, bowiem skutek w postaci przerwanie biegu przedawnienia odnosiłby się wyłącznie do zbywcy. O ile w istocie, jak słusznie wskazuje Sąd Najwyższy w kwestionowanej uchwale, przywilej wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych zastrzeżony został dla banków, o tyle nie ma podstaw by różnicować na tej podstawie sytuację prawną cesjonariusza w przypadku wierzytelności objętej bankowym tytułem wykonawczym od sytuacji prawnej nabywcy wierzytelności objętej innym tytułem wykonawczym w zakresie korzystania z przerwania biegu przedawnienia roszczenia” ( wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 31 marca 2017r., sygn. akt: I ACa 135/17 ).

Pomimo przedstawionych powyżej zarzutów odnoszących się do stanowiska prezentowanego przez Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach, Sąd Najwyższy podtrzymał swoje stanowisko również w zakresie dotyczącym dopuszczalności powołania się przez cesjonariusza niebędącego bankiem na przerwę biegu przedawnienia spowodowaną wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu. Mianowicie w uchwale z dnia 09 czerwca 2017r. sygn. akt: III CZP 17/17, Sąd Najwyższy wskazał, iż „Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia objętego tym tytułem wobec cesjonariusza niebędącego bankiem.”

Mając na uwadze powyższe za dominujący w orzecznictwie, pomimo występowania poglądów odmiennych, uznać należy pogląd wskazujący, iż nabywca wierzytelności bankowej nie może powołać się na przerwę biegu przedawnienia spowodowaną czynnościami banku dokonanymi na podstawie bankowego tytułu wykonawczego, w tym złożeniem wniosku o nadanie klauzuli wykonalności na bankowy tytuł egzekucyjny oraz złożeniem wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego na podstawie bankowego tytułu wykonawczego opatrzonego klauzulą wykonalności. Siła oddziaływania orzecznictwa Sądu Najwyższego pozwala przy tym przypuszczać, iż pogląd wyrażony w powołanych powyżej uchwałach Sądu Najwyższego zostanie ostatecznie przyjęty również przez sądów niższej instancji.

W ocenie autora niniejszego artykułu prezentowany przez Sąd Najwyższy w powołanych uchwałach ma niebagatelne znacznie dla praktyki, tak praktyki sądowej jak i praktyki adwokackiej. W sądach na terenie całej Polski prowadzonych jest bowiem obecnie tysiące spraw, w których nabywcy wierzytelności bankowych dochodzą swoich roszczeń przeciwko dłużnikom. Z uwagi na trudną sytuację majątkową pozwanych dłużników, adwokaci niejednokrotnie wyznaczani są w tych sprawach pełnomocnikami z urzędu. Aprobata poglądu wyrażonego w powołanych uchwałach Sądu Najwyższego pozwala natomiast dłużnikom oraz reprezentujących ich adwokatom na stosunkowo nieskomplikowane odparcie roszczeń skierowanych przeciwko dłużnikom poprzez podniesienie zarzutu przedawnienia roszczenia. Można przy tym przypuszczać, iż podniesienie zarzutu przedawnienia okaże się skuteczne w przeważającej większości tego rodzaju spraw, albowiem praktyka pokazuje, iż pomiędzy datą wymagalności wierzytelności bankowych a datą wytoczenia powództwa o zapłatę przez nabywców wierzytelności bankowych w większość przypadków upłynął okres ponad trzech lat, co prowadzi do przedawnienia roszczenia zgodnie z treścią art. 118 § 1 k.c. in fine. 

Uwagi do tekstu prosimy zgłaszać na adres poczty elektronicznej: wicedziekan.habryn@ora.poznan.pl