Wróć do strony głównej Adwokata Wielkopolskiego < cofnij

Postanowienie o przywrócenie terminu jako przykład orzeczenia sądu pierwszej instancji, które nie podlega zaskarżeniu w postępowaniu cywilnym w kontekście art. 380 k.p.c.

2017-08-25 Aplikant adwokacki Magdalena Robaszyńska

W doktrynie funkcjonuje wiele klasyfikacji postanowień w zależności od przyjętego kryterium. Na potrzeby niniejszego opracowania, ważny jest podział na postanowienia: kończące postępowanie w sprawie oraz takie, które nie kończą postępowania w sprawie. Postanowienia sądu kończące postępowanie w sprawie pozostają w kręgu szerokiego zainteresowania doktryny jak i judykatury, co powoduje pewne rozbieżności w ich definiowaniu. Z praktycznego punktu widzenia określa się je jako takie, które nie rozstrzygają co do istoty sprawy, ale kończą postępowanie z przyczyn formalnych (Bogdan Bladowski Metodyka pracy sędziego, Warszawa 2013, s. 255). Postanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie na mocy art. 394 § 1 k.p.c. in prinicipio są zaskarżalne zażaleniem do sądu drugiej instancji, a zalicza się do nich m.in. postanowienia o odrzuceniu pozwu, o umorzeniu postępowania, o odrzuceniu środka zaskarżenia czy też o uznaniu ugody za niedopuszczalną. Natomiast do drugiej kategorii omawianych orzeczeń, należą postanowienia niekończące postępowania w sprawie, a więc takie, które rozstrzygają dane zagadnienie tylko incydentalnie. Do tych postanowień zalicza się wymienione enumeratywnie w art. 394 § 1 kpc pkt 1-12 k.p.c. i podlegają one kontroli instancyjnej również w drodze zażalenia. Niniejszy artykuł ma za zadanie udzielić odpowiedzi czy postanowienie o oddaleniu wniosku o przywrócenie terminu na dokonanie czynności procesowej, a dokładniej na wniesienie środka odwoławczego, należy do którejś z powyższych kategorii, a w razie odpowiedzi negatywnej, w jaki sposób może być zwalczane przez pełnomocnika. Rozpatrywane zagadnienie ma doniosłe znaczenie praktyczne.

Rys historyczny.

    Poruszana problematyka, ma swoje korzenie jeszcze w przedwojennym orzecznictwie Sądu Najwyższego i od tego czasu przeszła długą drogę ewolucji sądowej. Celem tego tekstu nie jest analiza historyczno-prawna omawianej instytucji, jednakże celowe jest jej przytoczenie w niezbędnym zakresie.

    W judykaturze Sądu Najwyższego przed I wojną światową, orzeczenia kończące postępowanie w sprawie były traktowane rozszerzająco w stosunku do obecnych zapatrywań, co wiązało się z odmiennym rozumieniem postępowań kończących postępowanie w sprawie. Ówcześnie, do takowych zaliczano także postanowienia incydentalne, uboczne np. postanowienie odmawiające stronie zwolnienia od kosztów sądowych. Zatem, także postanowienia oddalające wniosek o przywrócenie terminu traktowano jako orzeczenia kończące postępowanie w sprawie, a co za tym idzie dopuszczano ich zaskarżanie w drodze zażalenia. Po wejściu w życie kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r. linia ta była dalej utrwalana. Nawet, po nowelizacji ustawy procesowej cywilnej w 1996 r. (ustawa z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 43, poz. 189), wprowadzającej istotne zmiany do kodeksu postępowania cywilnego, Sąd Najwyższy podtrzymywał swoje stanowisko w tej kwestii. Przełamanie ścieżki orzeczniczej nastąpiło w związku z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 1999 r. w sprawie I CKN 367/99, w którym wysunięto tezę, że na postanowienie sądu pierwszej instancji oddalające wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji zażalenie nie przysługuje, a od postanowienia sądu drugiej instancji odrzucające zażalenie na to postanowienie kasacja jest niedopuszczalna. W uzasadnieniu powyższego stanowiska Sąd Najwyższy zauważył, że w wypadku wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka odwoławczego mamy do czynienia w istocie z dwoma odrębnymi czynnościami procesowymi: z wniesieniem tego środka oraz z wnioskiem o przywrócenie terminu. Zwrócono także uwagę, że dotychczasowa praktyka polegająca na niezałatwieniu tzn. nieustosunkowaniu się do środka odwoławczego jest nieprawidłowa i należy ją zakwestionować. To orzeczenie wywołało liczne rozbieżności zarówno w dalszym orzecznictwie Sądu Najwyższego jak i w doktrynie (glosy krytyczne: Piotr Osowy, Piotr Pełczyński, a także: Smoliński Julian). Wątpliwości rozwiązała uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z 31 maja 2000 r., sygn. III ZP 1/00, która wyznaczyła dalszą ścieżkę orzeczniczą, również aktualną w stanie obecnym. Sąd Najwyższy potwierdził w niej, że w przypadku zgłoszenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka odwoławczego mamy do czynienia z dwoma odrębnymi czynnościami procesowymi: z wniesieniem tego środka oraz z wnioskiem o przywrócenie terminu, który mu towarzyszy. Ten ostatni, wszczyna postępowanie w tym przedmiocie, ale nie dotyczy jednocześnie głównego postępowania, a zatem rozstrzyga wyłącznie kwestie uboczne. Dopiero postanowienie o odrzuceniu apelacji, może być traktowane jako kończące postępowanie w sprawie, przy czym pomiędzy tymi dwoma postanowieniami istnieje ścisła zależność. Dalej, Sąd Najwyższy wskazał, że postanowienie odmawiające przywrócenia terminu do dokonania czynności procesowej, może być kontrolowane przez sąd odwoławczy na mocy art. 380 k.p.c.

Warunki stosowania art. 380 k.p.c.

    W judykaturze zgodnie twierdzi się, że postanowienie sądu w przedmiocie rozstrzygnięcia wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej (wniesienia apelacji) nie jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie i jako samodzielne rozstrzygnięcie nie może być kwestionowane w drodze zażalenia. Ewentualna kontrola instancyjna w tym zakresie jest możliwa jedynie w drodze zażalenia na postanowienie sądu odrzucające środek odwoławczy, w którym pełnomocnik zgłosi wniosek w trybie art. 380 k.p.c. Stanowisko to jest aprobowane jest przez Sąd Najwyższy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 stycznia 2016 r., I UZ 23/15, postanowienie Sądu Najwyższego z 5 lutego 2016 r. IV CZ 97/15, postanowienie Sądu Najwyższego z 10 lutego 2016 r. I CZ 119/15, postanowienie Sądu Najwyższego z 24 września 2015 r. V CZ 49/15).

    W związku z powyższym niezbędne jest dokonanie wykładni art. 380 k.p.c., który stanowi, że Sąd drugiej instancji, na wniosek strony, rozpoznaje również te postanowienia sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Według Małgorzaty Manowskiej (M. Manowska, Apelacja w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2016, s. 266) skorzystanie z instytucji z art. 380 k.p.c. dopuszczalne jest przy spełnieniu czterech przesłanek:

1)    rozpoznanie sądu podlegają wyłącznie postanowienia sądu, a także zarządzania przewodniczącego;

2)    postanowienie sądu (zarządzenia przewodniczącego) należy do katalogu orzeczeń niepodlegających zaskarżeniu;

3)    postanowienie musi być przyczyną bezpośrednią bądź współprzyczyną rozstrzygnięcia;

4)    strona (pełnomocnik) musi złożyć wniosek o rozpoznanie postanowienia, które miało wpływ na rozstrzygnięcie.

W odniesieniu do pierwszej z powyższych przesłanek należy podzielić pogląd, że wniosek z art. 380 k.p.c. obejmuje nie tylko postanowienia, od których nie przysługuje środek odwoławczy, ale także zarządzenia przewodniczącego. Odmiennie na ten problem zapatruje się Andrzej Zieliński, który stwierdza, że sąd odwoławczy nie może w tym trybie rozpoznawać zarządzeń przewodniczącego ( red. A. Zieliński, Kodeks postępowania cywilnego Komentarz, Warszawa 2017, s. 673). Jednakże literalna wykładnia art. 362 k.p.c., a więc odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących postanowień sądu do zarządzeń przewodniczącego oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2017 r. II CZ 141/16, w którym rozpatrywano skargę kasacyjną w związku z zażaleniem na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku dotyczącego zwolnienia od kosztów sądowych, przemawia za stanowiskiem M. Manowskiej. W zakresie przesłanki drugiej, pojęcie „postanowienie sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu” należy interpretować zawężająco, a uwzględniając dyrektywy wykładni celowościowej – chodzi tu o nie tylko zażalenie, ale także inne kontrolne środki prawne dopuszczalne w toku instancji (red. P. Borkowski, Zbiór orzeczeń z zakresu postępowania cywilnego wraz z komentarzem Orzeczenia, ich wykonalność i prawomocność Środki odwoławcze i środki zaskarżenia Casebook, Kraków 2015 r., s. 190-191). Trzecia ze wspomnianych przesłanek odnosi się do niezwykle ważkiej kwestii, a mianowicie do tego, że wydane postanowienia jest bezpośrednio związane z głównym rozstrzygnięciem. W omawianym przykładzie w razie nieuwzględnienia wniosku o przywrócenie terminu na wniesienie apelacji sąd wydaje postanowienie o oddaleniu wniosku o przywróceniu terminu na dokonanie tej czynności procesowej oraz o odrzuceniu środka odwoławczego i to właśnie to ostatnie postanowienie jest zaskarżane w drodze zażalenia, przy jednoczesnym badaniu przez sąd odwoławczy zasadności rozstrzygnięcia w zakresie przywrócenia terminu. Takie założenie uwzględnia usunięcie przez sąd drugiej instancji negatywnych skutków będących następstwem uchybień przy wydawaniu orzeczenia „wpadkowego” (M. Manowska, op.cit., s. 266). Natomiast, ostatni wymóg dotyczy sformułowania stosownego wniosku o dokonanie kontroli przez sąd odwoławczy niezaskarżalnego postanowienia. Należy zaznaczyć, co wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, że w odniesieniu do środków zaskarżenia wnoszonych przez profesjonalnych pełnomocników wniosek taki powinien być jednoznacznie sformułowany, gdyż nie ma podstaw do przypisywania pismom wnoszonym przez takich pełnomocników treści wprost w nich niewyrażonych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 lipca 2008 r., II CZ 54/08, wyrok Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2009 r., IV CSK 270/09). W praktyce problemy może nastręczać sposób sformułowania owego wniosku, nawet mając na względzie wielość komentarzy czy też opracowań. Warto już w samym nagłówku pisma zawrzeć informację o zawarciu wniosku z art. 380 k.p.c. i tak w rozpatrywanym przykładzie można go sformułować: „Zażalenie na postanowienie Sądu X w Poznaniu z XXX sygn. akt: XXX wraz z wnioskiem o objęcie badaniem prawidłowości postanowienia o oddaleniu wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji od wyroku XXX”. Następnie w samym piśmie należy zamieścić stosowny wniosek, w którym pełnomocnik wnosi o zbadanie niezaskarżalnego postanowienia. Dalszy problem pojawia się czy zasadne jest wskazywanie zarzutów w odniesieniu do wspomnianego wcześniej postanowienia czy też można poprzestać na samym wniosku. Wydaje się, że pożądane jest wyliczenie uchybień, mających miejsce - zdaniem skarżącego, a które doprowadziły do wydania wadliwego orzeczenia. Przy formułowaniu wniosków (zażalenia bądź apelacji) należy mieć na uwadze także fakt, iż w wyniku dokonanej kontroli instancyjnej nie dochodzi do wydania odrębnego postanowienia. Sposób rozpoznania wniosku z art. 380 k.p.c. jest elementem uzasadnienia postanowienia wydanego przez sąd odwoławczy. W rozpatrywanym casusie sąd drugiej instancji ustosunkowuje się tylko do postanowienia o odrzuceniu apelacji, zaś dopiero w uzasadnieniu odzwierciedla wynik dokonanej kontroli niezaskarżalnego postanowienia. Słusznie bowiem stwierdza się, że skoro określone postanowienie sądu, kwestionowane przez stronę, nie podlega odrębnemu zaskarżeniu, to jego kontrola winna w ramach zażalenia bądź apelacji, polegać na ocenie jego trafności, co znajduje odzwierciedlenie w treści rozstrzygnięcia zażalenia bądź apelacji (M. Manowska, op. cit., s. 267).

Orzeczenia podlegające kontroli w trybie art. 380 k.p.c.

    Postanowienia, objęte dyspozycją art. 380 k.p.c., oprócz warunku nie zaskarżalności, muszą mieć wpływ na wynik sprawy. Ten ostatni warunek należy rozpatrywać indywidualnie, albowiem nie wszystkie postanowienia niezaskarżalne zażaleniem mają wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Kodeks postępowania cywilnego w żadnym miejscu nie zawiera taksatywnego wyliczenia takich postanowień, jednakże na podstawie orzecznictwa sądowego należy do nich zaliczyć: postanowienie o oddaleniu wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka zaskarżenia, oddalające wnioski o dokonanie przekształceń podmiotowych, o odmowie zawieszenia postępowania w sprawie, o podjęciu zawieszonego postępowania, określające wartość przedmiotu sporu, o odmowie odroczenia rozprawy czy też o wznowieniu postępowania. 

Uwagi do tekstu prosimy zgłaszać na adres poczty elektronicznej: wicedziekan.habryn@ora.poznan.pl