Wróć do strony głównej Adwokata Wielkopolskiego < cofnij

Proceduralny aspekt konsensualnych trybów zakończeniapostępowaniakarnego

2017-05-25 Aplikant adwokacki Agata Wójtowicz-Janiga

Sąd nie może samodzielnie dokonać zmian w treści wniosku złożonego przez prokuratora na podstawie art. 335 § 1 k.p.k., każda samodzielna zmiana treści takiego wniosku przez sąd stanowi zmianę warunków porozumienia zawartego pomiędzy prokuratorem a oskarżonym, sąd wymierza oskarżonemu karę, na którą prokurator i oskarżony nie wyrazili zgody. Jeśli sąd orzeka na posiedzeniu z wniosku prokuratora o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy, bez uprzedniej modyfikacji stanowiska stron karę, na którą oskarżony nie wyraził wcześniej zgody, to tym samym rażąco narusza art. 335 § 1 k.p.k. i art. 343 § 7 k.p.k.

Zbyt formalistyczne i niezasadne wydaje się twierdzenie, iżby strony zobligowane zostały do przeprowadzenia ponownych uzgodnień w sytuacji modyfikacji podstawy prawnej wymiaru kar poprzez przyjęcie art. 91 § 1 k.k., czyli konstrukcji czynu ciągłego, przy założeniu zgodności kary wnioskowanej i orzeczonej.

Tezy glosowanego orzeczenia zasługują na pełną aprobatę, niewątpliwie jednak niektóre kwestie podniesione przez Sąd Najwyższy wymagają uzupełnienia i doprecyzowania. W szczególności zagadnienia roli sądu jako aktywnego podmiotu negocjacji pomiędzy prokuratorem a oskarżonym, prezesa sądu zobowiązanego do kontroli formalnej aktu oskarżenia, a w konsekwencji wniosku złożonego w trybie art. 335 § 1 k.p.k., czy formy prawnej deklaracji oskarżonego dotyczącej orzeczenia uzgodnionej kary implikują konieczność głębszej analizy. Wieloaspektowość rozważań sądu czyni wyrok ciekawym i bogatym w uwagi z zakresu prawa karnego materialnego, jak i prawa karnego procesowego. Ze względu na zainteresowania procesualne w glosie podejmę zagadnienia związane z postępowaniem karnym.

Glosowane orzeczenie zapadło w następującym stanie faktycznym. Prokurator Rejonowy skierował do Sądu Rejonowego akt oskarżenia przeciwko czterem oskarżonym o popełnienie przestępstwa zaboru w celu przywłaszczenia wskazanych przedmiotów i substancji, to jest art. 278 § 1 k.k. Jednocześnie, zgodnie z art. 335 § 1 k.p.k., dołączył do aktu oskarżenia wnioski o wydanie wobec oskarżonych wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy i wymierzenia uzgodnionych z oskarżonymi kar odpowiednio 1 roku i 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres lat 4, 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 3 lat tytułem próby, 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 5 lat, wreszcie 1 roku pozbawienia wolości z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 5 lat. Nadto oskarżeni zostali zobowiązani do naprawienia szkody poprzez zapłatę odpowiedniej kwoty na rzecz poszkodowanych, wobec wszystkich orzeczono dozór kuratora i zwolnienie z opłat oraz kosztów postępowania. Ponieważ oskarżeni dopuścili się kilku przestępstw w podobny sposób prokurator w złożonym wniosku, za zgodą oskarżonych, wymierzył kary jednostkowe po czym połączył je dla każdego z nich zgodnie z instytucją kary łącznej.

W dniu 1 kwietnia 2011 r. odbyło się wyznaczone posiedzenie, mimo prawidłowego zawiadomienia o terminie oskarżeni nie stawili się, obecny prokurator podtrzymał wnioski złożone w trybie konsensualnym, dokonał jednak modyfikacji podstawy wymiaru kar poprzez zastosowanie instytucji ciągu przestępstw z art. 91 § 1 k.k. Co ważne ogół dolegliwości nie uległ zmianie. Sąd Rejonowy orzekł zgodnie z przedłożonym wnioskiem, wyrok uprawomocnił się 9 kwietnia 2011 r. Kasację od orzeczenia wniósł Prokurator Generalny. W jego ocenie dopuszczono się rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisów prawa karnego procesowego, to jest art. 343 § 7 k.p.k. w zw. z art. 335 § 1 k.p.k., polegającego na uwzględnieniu zmodyfikowanego przez prokuratora, bez zgody oskarżonych, wniosku o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy w stosunku do wszystkich oskarżonych w zakresie kwalifikacji prawnej czynów zarzucanych oraz wymiaru kary względem dwóch oskarżonych (problem „istotnego” wpływu podnoszony jest w szczególności w orzecznictwie SN: Wyrok SN z dnia 3 sierpnia 2000 r., sygn. WKN 16/00 OSNKW 2000, nr 11-12, poz. 101; Wyrok SN z dnia 7 września 1999 r., sygn. WKN 32/99 OSNKW 1999, nr 11-12, poz. 77; Wyrok SN z dnia 26 sierpnia 2004 r., sygn. WA 20/04 OSNwSK 2004, nr 1, poz. 1486; Wyrok SN z dnia 25 marca 2009 r., sygn. III KK 33/09, LEX nr 491165). W konsekwencji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy w orzeczeniu podniósł rozważania dotyczące negocjacji procesowych pomiędzy oskarżonym a prokuratorem, zaakcentował wiążący charakter wniosku złożonego w trybie konsensualnym, który to, w sytuacji dokonania zmiany w jego treści, implikuje konieczność modyfikacji z udziałem stron, albo skierowania sprawy do rozpoznania na zasadach ogólnych (nietrafny kierunek orzeczniczy reprezentuje wyrok SN z dnia 3 sierpnia 2000 r. WKN 16/00, w którym stwierdzono, iż sąd jest związany treścią wniosku prokuratora złożonego w trybie art. 335 § 1 k.p.k. w tym sensie, że potrzeba dokonania jakiejkolwiek zmiany jego treści musi spowodować rozpoznanie sprawy na zasadach ogólnych. Zob. Wyrok SN z dnia 3 sierpnia 2000 r., sygn. WKN 16/00 OSNKW 2000, nr 11-12, poz. 101; BSN 2000, nr 10, poz. 21; OSP 2001, nr 10, poz. 147 z glosami krytycznymi M. Żurka, OSP 2001, nr 10, poz. 147 i W. Marcinkowskiego, Prokuratura i Prawo 2002, nr 6, poz. 91).

Nadto SN dość lakonicznie odniósł się do obowiązku kontroli ustaleń faktycznych i zastosowanych uprzednio przepisów prawa materialnego, traktował także o granicach wymiaru kary determinowanych przez prawo karne. Rozważał przesłankę art. 335 § 1 k.p.k. „okoliczności niebudzących wątpliwości”, które to sformułowanie w opinii SN dotyczy zarówno stanu faktycznego, jak i kwalifikacji prawnej, której to nie należy utożsamiać z pojęciem podstawy prawnej kary (zob. Wyrok SN z dnia 18 stycznia 2011 r., sygn. V KK 405/10, LEX nr 736408). Nie pominął również instytucji czynu ciągłego.

Orzeczenie SN jest o tyle ciekawe, że to już we wniosku prokuratora o skazanie bez rozprawy pojawia się nieścisłość w zakresie wymiaru uzgodnionych kar w stosunku do jednego z oskarżonych. W tym też zakresie SN uchylił sprawę i przekazał do ponownego rozpoznania. Brak spójności jawi się względem kary uzgodnionej w postępowaniu przygotowawczym. Z informacji zawartych w protokołach przesłuchania jednego z oskarżonych (podejrzanych) nie wynika jego zgoda na karę zawnioskowaną w trybie konsensualnym przez prokuratora. Niestety SN nie odniósł się ani do charakteru i cech owej zgody, ani do możliwych czynności podjętych celem uzupełnienia bądź redukcji błędów. Akceptacja oskarżonego musi być niewątpliwa i wyraźna, wyklucza się jej dorozumienie czy domniemanie (zob. Wyrok SN z dnia 17 maja 2002 r., sygn. III KK 106/02, LEX nr 53328), deklaracja nie może posiadać wad (A Osińska, Skazanie bez rozprawy – art. 335 k.p.k., Prokuratura i Prawo 2008, nr 9, s. 121).

Błędu w postaci wskazanej nieścisłości nie zauważył sąd I instancji, z całą pewnością nie została poprawnie przeprowadzona kontrola formalna aktu oskarżenia, a w konsekwencji wniosku złożonego w trybie art. 335 § 1 k.p.k. Ze szkodą dla orzeczenia SN nie rozwinął tej kwestii, dość obficie scharakteryzowanej w orzecznictwie (zob. Wyrok SN z dnia 2 lutego 2011 r., sygn. V KK 382/10, LEX nr 785292). W literaturze obecna jest teza, iż wskazane uzgodnienie stanowi warunek formalny wniosku, a wszelkie wątpliwości i rozbieżności należy rozwiązać poprzez zwrot aktu oskarżenia prokuratorowi (M. Kokoszczyński, Dopuszczalność modyfikacji wniosku o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy na etapie postępowania przed sądem, a zachowanie praw pokrzywdzonego. Glosa, Gdańskie Studia Prawnicze – przegląd orzecznictwa 2010, nr 1, s. 144-145).

W doktrynie procesu karnego podnosi się, iż de lege lata przedmiotem kontroli dokonywanej przez prezesa sądu I instancji w trybie art. 337 § 1 k.p.k. są warunki formalne aktu oskarżenia, także te określone w art. 335 § 1 k.p.k., w szczególności wskazanie uzgodnionych z oskarżonym kar lub środków karnych i ich wymiaru (A. Kaftal, Kontrola sądowa postępowania przygotowawczego, Warszawa 1974, s. 146). Jeżeli akta sprawy wskazują na braki postępowania przygotowawczego związane z wnioskiem określonym w trybie art. 335 § 1 k.p.k., to sąd jest zobligowany przekazać sprawę prokuratorowi w trybie art. 345 § 1 k.p.k., chyba że wykonanie niezbędnych czynności przez sąd nie powodowałoby znacznych trudności (zob. Postanowienie SN z dnia 20 kwietnia 2005 r., sygn. I KZP 10/05, OSNKW 2005, nr 4, poz. 42). Podkreśla się także, że sporządzony lege artis wniosek określony w art. 335 § 1 k.p.k. stanowi fundamentalny warunek sprawności postępowania jurysdykcyjnego oraz zgodności treści zapadłego wyroku z ugodą zawartą z podejrzanym (oskarżonym) (A. Sakowicz, A. Ważny, Glosa do Postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2005 r., sygn. I KZP 10/05, Prokuratura i Prawo 2006, nr 6, str. 171).

    SN niejednokrotnie w glosowanym wyroku akcentował obecny w orzecznictwie kierunek, wedle którego każda zmiana treści wniosku prokuratora wymaga uzgodnienia z udziałem stron bądź skierowania sprawy do rozpoznania na zasadach ogólnych (Wyrok SN z dnia 17 marca 2008 r., sygn. WN 3/08, Biuletyn PK 2008, nr 8; M. Kokoszczyński, op. cit., s. 141). Nie podniósł jednak zagadnienia dotyczącego jego aktywności i inicjatywy względem negocjacji procesowych pomiędzy oskarżycielem a oskarżonym, czy samej idei funkcjonowania. Rola sądu winna polegać na aktywnym włączeniu się do negocjacji i zasugerowaniu objęcia wnioskiem koniecznego fragmentu rozstrzygnięcia, nie podlegającego w istocie rzeczy negocjacjom (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. II Aka 352/08, Biul.SAKa 2009/1/16, KZS 2009/3/67), sama zaś inicjatywa jest jego obowiązkiem (Wyrok SN z dnia 21 marca 2003 r., sygn. II KK 36/03 LEX nr 78407). Na wskazaną powinność składa się także konieczność pouczenia strony o ewentualnym nieuwzględnieniu wniosku złożonego w trybie art. 335 § 1 k.p.k. z zastrzeżeniem możliwości jego przekształcenia przez prokuratora za zgodą oskarżonego (S. Waltoś, Nowe instytucje w kodeksie postępowania karnego, Państwo i Prawo 1997, nr 8, s. 25; R.A. Stefański, Wniosek prokuratora o skazanie oskarżonego bez rozprawy, Prokuratura i Prawo 1998, nr 2, s. 56; S. Rutkowski, Prokurator w postępowaniu karnym przed sądem I instancji, cz. 1, Prokuratura i Prawo 2001, nr 5, s. 131).

Ponieważ sąd stanowi wymiar sprawiedliwości, strzeże praworządności i przymiotów demokratycznego państwa prawa nie może akceptować wniosków niezgodnych z obowiązującym prawem. To organ niezawisły, niezależny, dla którego w szczególności dyrektywy płynące z regulacji Konstytucji RP wyznaczają kierunek interpretacji (Wyrok SN z dnia 9 lipca 2008, sygn. II KK 92/08; wyrok SN z dnia 17 stycznia 2008, sygn. V KK 460/07 Biuletyn PK 2008, nr 4; wyrok SN z dnia 30 września 2008, sygn. WK 22/08 OSNKW 2009, nr 1, poz. 5). Sąd bowiem jest organem niezawisłym i niezależnym, a uzgodniony wniosek nie może go ograniczać w realizacji konstytucyjnych kompetencji wydawania wyroków zgodnych zarówno z obowiązującym prawem, jak i respektujących jego własne przekonanie oraz oceny stwierdzonych w sprawie okoliczności faktycznych czy prawnych (Wyroki SN z dnia 29 stycznia 2008 r., IV KK 496/07, LEX nr 361683; z dnia 3 grudnia 2007 r., V KK 276/07, LEX nr 354291; z dnia 9 lipca 2008 r., II K 92/08, LEX 438475; z dnia 21 sierpnia 2008 r., III KK 210/08, LEX nr 448937)

Ze stratą dla orzeczenia SN nie podniósł zagadnienia szczególnej ostrożności przy wyrokowaniu w trybie art. 335 § 1 k.p.k., choć ideą instytucji konsensualnych jest sprawność postępowania zastosowanie przyspieszonej formy postępowania nie zwalnia sądu orzekającego od obowiązku skrupulatnej analizy sprawy pod kątem dopuszczalności zastosowania dobrodziejstwa z art. 335 k.p.k. (M. Maraszek, Glosa do wyroku z dnia 2 lutego 2011 r., sygn. V KK 382/10, LEX/el.2012).

    Na pełną aprobatę zasługuje konstatacja SN w odpowiedzi na zarzut obrazy przepisów postępowania polegającej na uwzględnieniu wniosku prokuratora bez zgody oskarżonych w zakresie kwalifikacji prawnej czynów poprzez przyjęcie konstrukcji czynu ciągłego. W stanie faktycznym kwalifikacja prawna czynu pozostała niezmieniona, korekturze poddano jedynie podstawę wymiaru, ogół dolegliwości był zgodny. Analogiczne zagadnienie badał Wojskowy Sąd Okręgowy w Poznaniu, wedle jego opinii sąd I instancji, wymierzając względem oskarżonego jedną karę pozbawienia wolności, w takiej samej wysokości i na takich samych warunkach, zamiast postulowanej we wniosku prokuratora kary łącznej, nie dokonał zmiany we wniosku prokuratora, a w szczególności zmiana ta nie była tego rodzaju, by powodowała konieczność rozpoznania sprawy na zasadach ogólnych (W. Marcinkowski, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 sierpnia 2000 r., sygn. WKN 16/2000, Prokuratura i Prawo 2002, nr 6, poz. 91, s. 98).

Prokurator Generalny podnosił również, iż przyjęcie instytucji z art. 91 § 1 k.k. niekorzystnie determinuje pozycję oskarżonych. SN słusznie nie poparł wskazanego zarzutu. Mimo iż teoretycznie art. 91 § 1 k.k. stwarza możliwość wymiaru kary w granicach od dolnej granicy ustawowego zagrożenia do górnej granicy zwiększonej o połowę, względem oskarżonych nie przedsięwzięto restrykcyjnego rozwiązania, wręcz wymierzono kary w dolnych granicach ustawowego zagrożenia.

    Prokurator Generalny zwracał uwagę również na brak konkretności wniosku w zakresie obowiązku naprawienia szkody. Niestety SN poprzestał jedynie na jednozdaniowym komentarzu. W doktrynie postępowania karnego obecne jest przeświadczenie, że precyzja wniosku odzwierciedla istotę porozumienia podjętego przez prokuratora i oskarżonego (D. Tarnowska, Glosa do wyroku SN z dnia 26 sierpnia 2004 r., WA 20/04, Prokuratura i Prawo 2007, nr 6, s. 161-164).

    Zarówno w literaturze, jak i orzecznictwie wykreowano spójny pogląd dotyczący dopuszczalności modyfikacji wniosków złożonych w trybie konsensualnym, nie są one bowiem niezmienne (A. Sakowicz, A. Ważny, op. cit., s. 176), a związanie sądu ich treścią nie cechuje się bezwzględnością (F. Prusak, Sądowa kontrola postanowień prokuratorskich w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Prokuratura i Prawo 2010, nr 6, s. 26). Jako nietrafne ocenia się poglądy w zakresie automatyzmu kierowania sprawy na rozprawę główną w przypadku uznania wniosku za wadliwy, to prokurator jest gospodarzem wniosku, w konsekwencji może go modyfikować, zawsze jednak w uzgodnieniu z oskarżonym (Wyrok SN z dnia 10 stycznia 2003 r. sygn. WK 46/02 OSNwSK 2003, nr 1, poz. 59)

Mimo, iż tezy glosowanego orzeczenia zasługują na pełną aprobatę, nie do zaakceptowania pozostają uogólnienia i niepodjęcie co poniektórych, ważnych dla stanu faktycznego, zagadnień procedury karnej. Istotą i celem wprowadzenia do procedury karnej trybów konsensualnych była w szczególności potrzeba wzrostu efektywności i skuteczności orzekania, owa szybkość nie może jednak być osiągana kosztem jakości procedowania.

Uwagi do tekstu prosimy zgłaszać na adres poczty elektronicznej: wicedziekan.habryn@ora.poznan.pl