Wróć do strony głównej Adwokata Wielkopolskiego < cofnij

Możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu w prawie spadkowym

2017-08-25 Adwokat Joanna Krakowiak - Kraska

Tytułem wstępu należy wskazać, iż obecnie trwają prace nad zmianami przepisów dotyczących dziedziczenia, jednakże do czasu ich wejścia w życie obowiązują przepisy dotychczasowe, które przewidują możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu.

Mimo szeregu publikacji artykułów prasowych jak i powszechnego dostępu do sieci Internet, świadomość prawna Polaków jest niska. Prawo jest niejasne dla przeciętnego obywatela i tym samym powoduje szereg problemów nawet w wydawałoby się podstawowych przypadkach, a prawo spadkowe dotyczy prędzej czy później każdego obywatela. W niniejszym artykule zostanie poruszony problem dziedziczenia ustawowego i braku złożenia w ciągu 6 miesięcy oświadczenia woli o przyjęciu spadku wprost, z dobrodziejstwem inwentarza lub o odrzuceniu spadku po zmarłym spadkodawcy lub o złożeniu oświadczenia pod wpływem błędu ( błędne odrzucenie spadku lub przyjęcie). Niewiele bowiem osób zdaje sobie sprawę, iż brak oświadczenia woli jest także oświadczeniem woli i oznacza przyjęcie spadku wprost (spadkobierca dziedziczy zarówno aktywa, ale także pasywa, za które odpowiada całym swoim majątkiem). Co jednak w sytuacji, gdy spadkobierca nie składa oświadczenia woli o odrzuceniu spadku pozostając w błędnym przekonaniu, iż spadkodawca nie miał żadnych długów, a po upływie terminu do złożenia oświadczenia woli zaczynają pojawiać się wezwania do zapłaty? Ustawodawca przewidział taką sytuację i uregulował ją w art. 1019 KC. Artykuł 1019 KC stanowi:

§ 1. Jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli z następującymi zmianami:

1) uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem;

2) spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca.

§ 2. Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w powyższy sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu.

§ 3. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Uznaje się, że błąd dotyczący treści oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku to m.in. błąd co do osoby spadkodawcy, tytułu powołania lub przedmiotu spadku. W tej ostatniej sytuacji chodzi o brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego, z tym zastrzeżeniem, że spadkobierca dochował należytej staranności w celu ustalenia masy spadkowej. Tym samym zaniechanie działań mających na celu ustalenie czy spadkobierca nie posiada zadłużenia nie stanowi podstawy do uchylenia się od skutków prawnych złożenia oświadczenia woli i przyjęcia spadku wprost lub złożenia „milczącego” oświadczenia o przyjęciu spadku. Do wykazania błędu spadkobiercy i to błędu istotnego (art. 1019 § 2 k.c. w zw. z art. 84 § 2 k.c.), należy wykazać, że spadkodawca nie miał wiedzy o długach spadkowych mimo powziętych przez niego odpowiednich, możliwych działań zmierzających do ustalenia rzeczywistego stanu spadku (tak postanowienie SN z 5 lipca 2011 r., IV CSK 612/2011, LexisNexis nr 4001197, OSNC 2013, nr 3, poz. 39). Możliwe do podjęcia działania każdorazowe wynikają z badanego przez Sąd stanu faktycznego.

W postanowieniu z 5 lipca 2012 r., IV CSK 612/2011, LexisNexis nr 4001197 (OSNC 2013 nr 3, poz. 39), Sąd Najwyższy, powołując się na wcześniejsze orzecznictwo (postanowienia SN: z 18 marca 2010 r., V CSK 337/2009, LexisNexis nr 2789219, „Palestra” 2010, nr 5-6, s. 240 z omówieniem Z. Strusa, z 1 grudnia 2011 r., I CSK 85/2011, LexisNexis nr 5157558 oraz z 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/2004, LexisNexis nr 394638, OSNC 2006, nr 5, poz. 94 z glosami P. Księżaka, „Palestra” 2008, nr 5-6, s. 296 i W. Borysiaka, „Palestra” 2009, nr 5-6, s. 285), wyjaśnił też, że staranność (aktywność) spadkobierców, zmierzających do ustalenia stanu majątku spadkowego, należy oceniać w okresie do czasu milczącego złożenia oświadczenia woli o przyjęciu spadku po zmarłym członku rodziny (art. 1015 § 2 k.c.). Należy też brać pod uwagę, czy spadkobiercy mieli w ogóle realną możliwość uzyskania informacji o zadłużeniu spadkodawcy. Trudno bowiem uznać, że nie posiadając jakichkolwiek informacji od spadkobiercy, mają realną możliwość ustalenia banku i np. zaciągniętego przez spadkodawcę kredytu i jego wysokości. Dodatkowo instytucje udzielające kredytów i pożyczek mają wiedzę, iż brak złożenia oświadczenia woli w terminie 6 miesięcy od powzięcia informacji o śmierci spadkodawcy skutkuje nabyciem spadku wprost. Wobec powyższego wezwania do zapłaty informujące o stanie zadłużenia oraz o odziedziczeniu długów są wysyłane spadkobiercom zwykle najwcześniej po 7 miesiącach liczonych od daty śmierci spadkodawcy. Dodatkowo zdarzają się sytuacje, iż spadkobierca posiadając wiedzę, iż spadkodawca zaciągał kredyt i mając wiedzę jaki bank udzielił kredytu nie mogą otrzymać informacji o jego wysokości bowiem bank wskazuje na obowiązek zachowania tajemnicy bankowej. Nie udziela także innych informacji np. czy kredyt był ubezpieczony. Ocenie Sądu podlega więc czy spadkobierca podjął możliwe, a więc realne działania do ustalenia stanu majątkowego spadkodawcy.

Nie ma możliwości uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu spadku, gdy spadkobierca był przekonany, iż brak oświadczenia woli powoduje odrzucenie spadku lub przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ( tzw. błąd co do prawa).

Uchylenie się od skutków oświadczenia co do spadku może nastąpić jedynie przed sądem. Na spadkobiercy ciąży obowiązek dowodowy w zakresie wykazania, iż znajdował się on w błędzie oraz że błąd był istotny, a także iż gdyby posiadał wiedzę o zakresie spadku to spadek zostałby odrzucony. Dodatkowo spadkobierca uchylający się od skutków złożonego oświadczenia ma obowiązek złożyć jednocześnie oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 1019 § 1 pkt 2). W orzecznictwie przyjmuje się, że błąd istotny spadkobiercy co do stanu spadku można ogólnie ująć jako taki błąd, który uzasadniałby przypuszczenie, że gdyby składający nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia oznaczonej treści. Oświadczenie o przyjęciu spadku, po określonym spadkodawcy, łączy się z reguły z przekonaniem, że dojdzie do powiększenia majątku spadkobiercy w wyniku dziedziczenia lub przynajmniej do niepogorszenia jego sytuacji majątkowej. Pojawia się jednak kwestia, kiedy błąd spadkobiercy co do stanu spadku można in concreto zakwalifikować jako błąd istotny w rozumieniu art. 84 § 2 k.c. Chodzi o to, czy jest nim jedynie samo mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie spadku bez względu na zachowanie tego spadkobiercy przed złożeniem oświadczenia woli, czy takie mylne wyobrażenie ma stanowić konsekwencję braku odpowiedniej aktywności spadkobiercy w celu dowiedzenia się o rzeczywistym stanie spadku. Spadek obejmuje zarówno wierzytelności, jak i długi, z jego przyjęciem wprost łączy się zatem element ryzyka wynikającego z sukcesji ogólnej. To rozwiązanie powinno być również brane pod uwagę przy konstrukcji błędu istotnego w rozumieniu art. 1019 § 2 k.c., a przede wszystkim jego możliwego zasięgu de lege lata, skoro wspomniana nieodwołalność oznacza definitywne w zasadzie ukształtowanie sytuacji prawnej spadkobiercy. Skoro doszło do znacznej intensyfikacji obrotu prawnego, w tym m.in. bankowego, to leżące u podstaw konstrukcji błędu istotnego założenie o potrzebie oceniania sprawy rozsądnie (art. 84 § 2 k.c.) przez oświadczającego oznacza wykazywanie określonej aktywności w zakresie ustalenia stanu spadku jego przyjęcia lub odrzucenia. Zaniechanie spadkobiercy w tym względzie może prowadzić do wniosku, że nie wykorzystał możliwości uzyskania stosownych informacji pozwalających na złożenie przez spadkobiercę właściwego w znanych mu okolicznościach oświadczenia woli. Chodzi przy tym o informacje możliwe do uzyskania oraz wskazania odpowiednich, miarodajnych środków ich pozyskania. Podstawowe znaczenie w tej materii ma zawsze ustalony stan faktyczny, przy czym ciężar udowodnienia wspomnianej aktywności obciąża spadkobiercę powołującego się na błąd istotny (art. 84 § 2 k.c.).

W przypadku nie złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie, art. 1019 § 2 kc daje spadkobiercy prawo uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawnie doniosłym błędem pozwalającym na uchylenie się spadkobiercy od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia co do spadku może być brak wiedzy o rzeczywistym stanie spadku, jednak błąd ten musi być „usprawiedliwiony okolicznościami sprawy” (zob. postanowienie SN z 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/2004, LexisNexis nr 394638, OSNC 2006, nr 5, poz. 94, z glosami P. Księżaka, „Palestra” 2008, nr 5-6, s. 296 i W. Borysiaka, „Palestra” 2009, nr 5-6, s. 285).

Reasumując spadkobiercy powinni podjąć stosowne działania tak by ustalić masę spadkową pozostałą po spadkodawcy. W przypadku nie złożenia oświadczenia woli w zakresie przyjęcia spadku jak także złożenie błędnego oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, w niektórych, uzasadnionych sytuacjach jest możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli i złożenie stosownego oświadczenie przed sądem (oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku). Ciężar dowodu spoczywa na spadkobiercy. Obecnie toczą się pracę nad zmianami przepisów spadkowych tak aby spadkobiercy w przypadku braku złożenia stosownego oświadczenia dziedziczyli spadek z dobrodziejstwem inwentarza, to jest odpowiadali za długi spadkodawcy wyłącznie do wysokości wartości odziedziczonej masy spadkowej. Projekt ustawy zmieniający powyższe przepisy został złożony do Sejmu w dniu 26 sierpnia 2014 r. ( na stronie http://bip.kprm.gov.pl/kpr/bip-rady-ministrow/projekty-ustaw-przeslan/296,Projekty-ustaw-przeslane-do-Sejmu-RP.html można pobrać treść znowelizowanych przepisów skierowanych do Sejmu w formie PDF.) Trudno jednak przewidzieć kiedy nowelizacja zostanie uchwalona, a tym samym zacznie obowiązywać.

Uwagi do tekstu prosimy zgłaszać na adres poczty elektronicznej: wicedziekan.habryn@ora.poznan.pl